याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

२४२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः

कार्येहुत्तमर्णेनाधमर्णः । पूर्वोक्तक्रमेणोत्तमर्णो विशुद्धिपत्रमधमर्णाय दद्यादि- त्यर्थः ॥— ससाक्षिके ऋणे कृत्स्ने दातव्ये किं कर्तव्यमित्यत आह— साक्षिमच्च भवेद्यद्वा तद्दातव्यं ससाक्षिकम् ॥ ९४ ॥ यत्तु ससाक्षिकमृणं तत्पूर्वसाक्षिसमक्षमेव दद्यात् ॥ ९४ ॥ भाषा—ऋण देकर लेख को काट दे अथवा ऋणी की निवृत्ति के लिए धनी दूसरा लेख्य लिखावे । जो ऋण साक्षियों के सामने लिया गया हो उसे उन्हीं साक्षियों के सामने ही लौटाना चाहिए ॥ ९४ ॥ इति लेख्यप्रकरणम् । अथ दिव्यप्रकरणम् ७ लिखितसाक्षिभुक्तिलक्षणं त्रिविधं मानुषं प्रमाणमुक्तम् । अथावसरप्राप्तं दिव्यं प्रमाणमभिधास्यन् ‘तुलाग्न्याप’ इत्यादिभिरौद्यैः पञ्चभिः श्लोकैर्दिव्यमातृकां कथयति । तत्र तावद्दिव्यान्युपदिशति— तुलाग्न्यापो विषं कोशो दिव्यानीह विशुद्धये । तुलादीनि कोशान्तानि पञ्च दिव्यानीह धर्मशास्त्रे विशुद्धये संदिग्धस्यार्थस्य संदेहँनिवृत्तये दातव्यानीति ॥— नन्वन्यत्रान्यान्यपि तण्डुलादीनि दिव्यानि सन्ति—‘घटोऽग्निरुदकं चैव विषं कोशस्तथैव च । तण्डुलाश्चैव दिव्यानि सप्तमस्तप्तमाषकः ॥’ इति पितामह- स्मरणात् । अतः कथमेतावन्त्येवेत्यत आह— महाभियोगेष्वेतानि एतानि महाभियोगेष्वेव नान्यत्रेति नियम्यते न पुनरिमान्येव दिव्या- नीति । महत्त्वावधिं च वक्ष्यति । नन्वल्पाभियोगेऽपि कोश⁶ इष्यते; ‘कोश- मल्पेऽपि दापयेत्’ इति स्मरणात् । सत्यम् । कोशस्य तुलादिषु पाठो न महा- भियोगेष्वेवेति नियमार्थः, किंतु सावष्टम्भाभियोगेऽपि प्राप्त्यर्थः । अन्यथा शङ्काभियोगे एव स्यात् ; ‘अवष्टम्भाभियुक्तानां घटादीनि विनिर्दिशेत् । तण्डु- लाश्चैव कोशश्च शङ्कास्वेव न संशयः ॥’ इति स्मरणात् ॥

---

१. उत्तमर्णं अध । २. भिभिरारभ्य । ३. संदिग्ध । ४. अन्यत्रान्या । ५. योगे ष्वेतानि । ६. कोशोऽस्स्येव ।