भारतकोश
याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary

महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished782 पृष्ठ

पृष्ठ 360, कुल 782 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 360

३०४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः पौत्राणामपि १पितामहऋणापाकरणेऽधिकारात् । पौत्राणामप्यभावे पूर्वोक्ता भर्त्रा- दयो बान्धवा धनहारिणः ॥ १४५ ॥ भाषा—ब्राह्म, दैव, आर्ष और प्राजापत्य विवाह हो तो स्त्री के निःसन्तान मरने पर उसका धन पति को मिलता है । शेष विवाहों में वह धन स्त्री के पिता का हो जाता है । किन्तु इन सभी विवाहों में यदि उस स्त्री के पुत्रियाँ हों तो उसका धन उन पुत्रियों को ही मिलता है ॥ १४५ ॥ स्त्रीधनप्रसङ्गेन वाग्दत्ताविषयं किंचिदाह— दत्त्वा कन्यां हरन्दण्ड्यो व्ययं दद्याच्च सोदयम् । कन्यां वाचा दत्त्वाऽपहरन् द्रव्यानुबन्धाद्यनुसारेण राज्ञा दण्डनीयः । एतच्चापहरणकारणाभावे; सति तु कारणे ‘दत्तामपि हरेत्पूर्वाच्छ्रेयांश्रेद्वर आव- जेत्’ ( आ० ६५ ) इत्यपहारस्याभ्यनुज्ञानान्न दण्ड्यः । यच्च वाग्दाननिमित्तं वरेण स्वसंबन्धिनां कन्यासंबंधिनां चोपचारार्थं धनं व्ययीकृतं, तत्सर्वं सोदयं सवृद्धिकं कन्यादाता वराय दद्यात् ॥— अथ कथंचिद्वाग्दत्ता संस्कारात्प्राङ् म्रियेत३, तदा किं कर्तव्यमित्यत आह— मृतायां ४दत्तमादद्यात् परिशोध्योभयव्ययम् ॥ १४६ ॥ यदि वाग्दत्ता मृता तदा यत्पूर्वमङ्गुलीयकादि शुल्कं५ वरेण दत्तं, तद्वर आद- दीत परिशोध्योभयव्ययम् । उभयोरात्मनः कन्यादातुश्च यो व्ययः, तं परि- शोध्य विर्णमय्यावशिष्टमाददीत । यत्तु कन्यायै मातामहादिभिर्दत्तं शिरोभूषणा- दिकं वा क्रमायातं७, तत्सहोदरा भ्रातरो गृह्णीयुः; ‘रिक्थं मृतायाः कन्याया गृह्णीयुः सोदरास्तदभावे मातुरस्तदभावे पितुः’ इति बौधायनस्मरणात् ॥ १४६ ॥ भाषा—कन्या का वाग्दान करके पुनः उसका हरण करने ( दान न करने ) वाले को उसके लिये व्यय किया गया धन वृद्धि सहित दण्ड लेकर वर को दिलावे । वाग्दत्ता कन्या के मरने पर दोनों ( पिता और वर ) के व्यय का शोध करके जो शेष बचे वह वर को देवे ॥ १४६ ॥ मृतप्रजास्त्रीधनं भर्तृगामीत्युक्तम् , इदानीं जीवन्त्याः सप्रजाया अपि स्त्रिया धनग्रहणे क्वचिद्भर्तुरभ्यनुज्ञामाह— दुर्भिक्षे धर्मकार्ये च व्याधौ संप्रतिरोधके । गृहीतं स्त्रीधनं भर्ता न स्त्रियै दातुमर्हति ॥ १४७ ॥ १. पितामहऋणापाकरणाधिकारात् । २. दद्यात्सोदयम् । ३. म्रियते तदा । ४. सर्वमादद्यात् । ५. शुल्कं वा वरेण । ६. विगणय्य । ७. क्रमागतं । ८. भर्त्रा, भर्त्रा न स्त्रियो ।