याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 391, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ेंव्यवहाराध्यायः ३३५ क्रमम् । आदौ मध्येऽवसाने वा कर्मणो यद्विनिश्चितम् ॥' ( ना० ६।२ ) इति । तैश्च भृत्यैरुपस्कर ^१उपकरणं लाङ्गलादीनां प्रग्रहयोक्त्रादिकं यथाशक्त्या रक्षणी- यम् ; इतरथा कृष्यादिनिष्पत्त्यनुपपत्तेः ॥ १९३ ॥ भाषा—वेतन लेकर काम छोड़ देने वाले से दूना वेतन स्वामी को दिलावे । बिना वेतन लिये ही कार्य करना स्वीकार करके न करे तो वेतन के बराबर धन दिलावे । वे भृत्य भी उपस्करण ( हल आदि औजार की ) यत्न- पूर्वक रक्षा करें ॥ १९३ ॥ भृतिमपरिच्छिद्य यः कर्म कारयति तं प्रत्याह— ^२दाप्यस्तु दशमं भागं वाणिज्यपशुसस्यतः । अनिश्चित्य भृतिं यस्तु कारयेत्स महीक्षिता ॥ १९४ ॥ यस्तु स्वामी वणिक् गोमी क्षेत्रिको वा अपरिच्छिन्नवेतनमेव ^३भृत्यं कर्म कारयति स तस्माद्वाणिज्यपशुसस्यलक्षणात् कर्मणो यल्लब्धं तस्य दशमं भागं भृत्याय महीक्षिता राज्ञा दापनीयः ॥ १९४ ॥ भाषा—जो भृति ठहराये बिना भृत्यों से कार्य लेता है व्यापार, पशुपालन या खेती का काम लेता है उससे राजा तत्तत् कार्यों से होने वाले लाभ का दसवाँ भाग भृत्यों को दिलावे ॥ १९४ ॥ अनाज्ञप्तकारिणं प्रत्याह— देशं कालं च ^४योऽतीयाल्लाभं कुर्याच्च योऽन्यथा । तत्र स्यात्स्वामिनश्छन्दोऽधिकं देयं कृतेऽधिके ॥ १९५ ॥ यस्तु भृत्यः पण्यविक्रयाद्युचितं देशं कालं च पण्यविक्रयाद्यकुर्वन्दर्पादि- नोल्लङ्घयेत्तस्मिन्नेव वा देशे काले च लाभमन्यथा व्ययाद्यतिशयसाध्यतया हीनं करोति तस्मिन्भृतके भृतिदानं प्रति स्वामिनश्छन्द इच्छा भवेत् यावदि- च्छति तावद्दद्यान्न पुनः सर्वामेव भृतिमित्यर्थः । यदा पुनर्देशकालाभिज्ञतयाऽ- धिको लाभः कृतस्तदा पूर्वपरिच्छिन्नाय ^६भृतेरधिकमपि धनं स्वामिना भृत्याय दातव्यम् ॥ १९५ ॥ भाषा—जो भृत्य ( व्यापार योग्य ) स्थान और समय का उल्लंघन करके लाभ के स्थान पर हानि कराता है तो उसके वेतन के विषय में स्वामी अपने इच्छानुसार करे; किन्तु जब देश और समय के ज्ञान से वह अधिक लाभ कराता है तो उसे वेतन से अधिक धन देना चाहिए ॥ १९५ ॥ १. उपस्करणं । २. दाप्यस्त्वष्टमकं । ३. भृत्यकर्म । ४. यो यावत्कर्म कुर्यात् । ५. दर्पादिनानुल्लङ्घयेत् । ६. भृतेरपि किमपि धनमधिकं ।