याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

व्यवहाराध्यायः ३४६ वेदितव्यः । अतिक्रूरत्वात्तेषां प्रातिलोम्यानुलोम्यापराधेयोश्प्येतस्यैव सवर्णविष- येऽभिहितस्य दण्डजातस्य वाक्पारुष्योक्तक्रमेण हानिं वृद्धिं च कल्पयेत् ; 'वाक्पारुष्ये य² एवोक्तः प्रातिलोम्यानुलोमतः । स एव दण्डपारुष्ये दाप्यो राज्ञा यथाक्रमम् ॥' इति स्मरणात् ॥— कलहापहृतं देयं दण्डश्च द्विगुण³स्ततः ॥ २२१ ॥ किंच, कलहे वर्तमाने यच्चेनापहृतं तत्तेन प्रत्यर्पणीयम् । अपहृतद्रव्याद् द्वि- गुणश्चापहारनिमित्तो दण्डो देयः ॥ २२१ ॥ भाषा—बहुत से व्यक्ति मिलकर यदि एक व्यक्ति को मारे पीटे तो जिस-जिस अपराध का जो-जो दण्ड कहा गया है उसके दुगुना दण्ड देना चाहिए । कलह में ली हुई वस्तु लौटवानी चाहिए और उसके दूना दण्ड देना चाहिए ॥ २२१ ॥ दुःखमुत्पादयेद्यस्तु स समुत्थानजं व्ययम् । दाप्यो ⁵दण्डं च यो यस्मिन्कलहे समुदाहृतः ॥ २२२ ॥ किंच, यो यस्य ताडनाद्दुःखमुत्पादयेत्स तस्य व्रणरोपणादौ औषधार्थं पथ्यार्थं च यो व्ययः क्रियते तं दद्यात् । समुत्थानं व्रणरोपणम् । यस्मिन्क- लहे यो दण्डस्तं च दद्यात् , न पुनः समुत्थानजव्ययमात्रम् ॥ २२२ ॥ भाषा—जो किसी को मारपीट कर चोट पहुँचावे वह उसकी दवा और पथ्य में लगे हुए व्यय को भी चुकता करे । और जिस कलह में जो दण्ड कहा गया है वह दण्ड उस व्यक्ति को देना चाहिए ॥ २२२ ॥ परगात्राभिद्रोहे दण्डमुक्त्वाऽनन्तरं बहिरङ्गार्थनाशे दण्डमाह— अभिघाते तथा छेदे भेदे कुड्यावपातने । पणान्दाप्यः पञ्च दश विंशतिं तद्द्वयं तथा ॥ २२३ ॥ मुद्गरादिना कुड्यस्याभिघाते विदारणे ⁶द्विधाकरणे च यथाक्रमं पञ्चपणो दशपणो विंशतिपणश्च दण्डो वेदितव्यः । अवपातने पुनः कुड्यस्यैते त्रयो दण्डाः संमुच्चिता ग्राह्याः; पुनः कुड्यसंपादनार्थं च धनं स्वामिने दद्यात् ॥ २२३ ॥ भाषा—मुद्गर आदि से दीवाल को फोड़ने, छेद करने और गिराने पर क्रमशः पाँच, दस और बीस पण दण्ड तथा उसको बनवाने का व्यय (हानि पहुँचाने वाले से) दिलाया चाहिए ॥ २२३ ॥ १. पराधेऽप्येतस्यैव । २. य एवोक्तः प्रतिलोमानुलोमतः । स एव दण्डपारुष्ये राज्ञा कार्यों यथाक्रमम् । ३. स्तथा । ४. स्थानधनव्ययम् । ५. दण्डश्च । ६. द्वैधीकरणे । ७. समन्विताः ।