याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

३७० याज्ञवल्क्यस्मृतिः इसदण्डप्राप्तियोग्योत्तमद्रव्यविषयम् , न पुनः पुष्पवस्त्रादिक्षुद्रमध्यमद्रव्यापहा- रविषयम् । ‘साहसेषु य एवोक्तस्त्रिषु दण्डो मनीषिभिः । स एव दण्डः स्तेयेऽपि द्रव्येषु त्रिष्वनुक्रमात् ॥’ (१४।३१) इति नारदवचनेन वधरूपस्योत्तमसाहस- स्योत्तमद्रव्यविषये व्यवस्थापितत्वात् ॥ यत्पुनर्वृद्धमनुवचनम्-‘अन्यायोपात्त- वित्तत्वाद्धनेमेषां मलात्मकम् । अतैस्तान्घातयेद्राजा नार्थदण्डेन दण्डयेत् ॥’ इति,-तदपि महापराधविषयम् ॥— चौरविशेषेऽपवादमाह— सचिह्नं ब्राह्मणं कृत्वा स्वराष्ट्राद्विप्रवासयेत् ॥ २७० ॥ ब्राह्मणं पुनश्चौरं महत्यप्यपराधेऽपि न घातयेत् ,. अपि तु ललाटेऽङ्कयित्वा स्वदेशान्निष्कासयेत् । अङ्कनं च श्वपदाकारं कार्यम् ; तथा च मनुः (९।२३७)-'गुरुतल्पे भगः कार्यः सुरापाने सुराध्वजः । स्तेये च श्वपदं कार्यं ब्रह्महण्यशिराः पुमान् ॥' इति । १ एतच्च दण्डोत्तरकालं प्रायश्चित्तमचिकीर्षतां द्रष्टव्यम्; तथाह मनुः (९।२४०)-'प्रायश्चित्तं तु कुर्वाणाः सर्वे वर्णा यथोदितम् । नाङ्कया राज्ञा ललाटे तु दाप्यास्तूत्तमसाहसम् ॥' इति ॥ २७० ॥ भाषा—चोर से चोरी गई हुई वस्तु दिलाकर अनेक प्रकार के वध (शारीरिक दण्ड) द्वारा दण्डित करे। यदि ब्राह्मण ने चोरी की हो तो उसके ललाट पर चिह्न बनाकर उसे अपने राज्य से निकाल देवे ॥ २७० ॥ चौरादर्शने अपहृतद्रव्यप्राप्त्युपायमाह— घातितेऽपहृते दोषो ग्रामभर्तुरनिर्गते । विवीतभर्तुस्तु पथि चौरोद्धर्तुरवीतके ॥ २७१ ॥ यदि ग्राममध्ये मनुष्यादिप्राणिवधो धनापहरणं वा जायते तदा ग्रामपतेरेव चौरोपेक्षादोषः, तत्परिहारार्थं स एव चौरं गृहीत्वा राज्ञेऽर्पयेत् । तदशक्तौ हतं धनं धनिने दद्याद्यदि चौरं²पदं स्वग्रामाान्निर्गतं न दर्शयति । दर्शिते पुनस्तत्पदं यत्र प्रविशति तद्विषयाधिपतिरेव चौरं धनं वार्पयेत् । तथा च नारदः (१६।७)—'गोचरे यस्य मुष्ये³त तेन चौरः प्रयत्नतः । ग्राह्यो दाप्योऽ- थवा शेषं पदं यदि न निर्गतम् ॥ निर्गते पुनरेतस्माच्चेदन्यत्र पातितम् । सामन्तान्मार्गपालांश्च दिक्पालांश्चैव दापयेत् ॥' इति ॥ विवीते त्वपहारे विवीतस्वामिन एव दोषः । यदा त्वध्वन्येव तद्भूतं भवत्यवीतके वा विवीता- दन्यत्र क्षेत्रे तदा चौरोद्धर्तुर्मार्गपालस्य दिक्पालस्य वाँ⁴ दोषः ॥ २७१ ॥ १. स्ता वर्तयेत् । २. चौरस्य पदं । ३. लुप्येत मुच्येत । ४. वापराधः ।