याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 430, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ें[Page Header: ३७४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः]
परिमाणादिभिः कारणैर्दण्डगुरुलघुभावः कल्पनीयः। पथिकादीनां पुनरल्पा- पहारे न दण्डः। यथाह मनुः (८।३४१)-'द्विजोऽध्वगः क्षीणवृत्तिर्द्वाविक्षू द्वे च मूलके। आददानः परक्षेत्रान्न दण्डं दातुमर्हति ॥', तथा-'चणकव्रीहि- गोधूमयवानां मुद्गमाषयोः। अनिषिद्धैर्ग्रहीतव्यो मुष्टिरेकः पथि स्थितैः ॥ तथैव सप्तमे भक्तं भक्तानि षडनश्नता। अश्वस्तनविधानेन हर्तव्यं हीनकर्मणः ॥' इति ॥ २७५ ॥ भाषा-छोटी, मध्यम आकार या मूल्य की और बड़ी वस्तु की चोरी में देश, काल, आयु और शक्ति को ध्यान में रखते हुए चोरी की वस्तु के मूल्य के अनुसार दण्ड निर्धारित करे ॥ २७५ ॥ अचौरस्यापि चौरोपकारिणो दण्डमाह- भक्तावकाशाग्न्युदकमन्त्रोपकरणव्ययान् । दत्त्वा चौरस्य वा हन्तुर्जानतो दम उत्तमः ॥ २७६ ॥ भक्तमशनम्, अवकाशो निवासस्थानम्, अग्निश्चौरस्य शीतापनोदार्थः, उदकं तृषितस्य, मन्त्रश्चौर्यप्रकारोपदेशः, उपकरणं चौर्यसाधनम्, व्ययः अपहा- रार्थम् देशान्तरं गच्छतः पाथेयम्, एतानि चौरस्य, हन्तुर्वा दुष्टत्वं जानन्नपि यः प्रयच्छति तस्योत्तमसाहसो दण्डः। चौरोपेक्षिणामपि दोषः-'शक्ताश्च य उपेक्षन्ते तेऽपि तद्दोषभागिनः ।' (१४।१९) इति नारदस्मरणात् ॥ २७६ ॥ भाषा-जो व्यक्ति चोर या हत्यारे को उसका पापकर्म जानते हुए भी भोजन, निवासस्थान, अग्नि, पीने के लिए जल, (चोरी की विधि की) सलाह, चोरी के साधनभूत उपकरण और चोरी के लिये कहीं जाते समय मार्ग-व्यय देता है उसे उत्तम साहस का दण्ड होता है ॥ २७६ ॥ शस्त्रावपाते गर्भस्य पातने चोत्तमो दमः। उत्तमो वाऽधमो वापि पुरुषस्त्रीप्रमापणे ॥ २७७ ॥ किंच परगात्रेषु शस्त्रास्यावपातने दासीब्राह्मणगर्भव्यतिरेकेण गर्भस्य पातने चोत्तमो दमो दण्डः। दासीगर्भनिपातने तु 'दासीगर्भविनाशकृत्' (व्य. २३६) इत्यादिना शतदण्डोऽभिहितः। ब्राह्मणगर्भविनाशे तु 'हत्वा गर्भमविज्ञातम्' इत्यत्र ब्रह्महत्यातिदेशं वक्ष्यति। पुरुषस्य प्रमापणे स्त्रियाश्च शीलवृत्ताद्यपेक्षयोत्तमो वाऽधमो वा दण्डो व्यवस्थितो वेदितव्यः ॥ २७७ ॥ भाषा-किसी के शरीर पर शस्त्र चलाने और गर्भपात करने में उत्तम दण्ड होता है। पुरुष और स्त्री को मारने पर (शील एवं वृत्ति के अनुसार) उत्तम अथवा अधम दण्ड देना चाहिए ॥ २७७ ॥
१. ग्रहीतव्या मुष्टिरेका । २. द्व्ययम् । ३. वक्ष्यते ।