याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

४३२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः वृत्त्यार्जितं धनं पथि न्यसेदुत्सृजेदिति । तथा च मनुः ( १०।१११ )—'जपहो- मैरपैत्येनो याजनाध्यापनैः कृतम् । प्रतिग्रहनिमित्तं तु त्यागेन तपसैव तु ॥' इति ॥ ३५ ॥ भाषा—आपत्काल में ( अपने वर्ण की वृत्ति द्वारा जीविका चलाने में असमर्थ होने पर ) ब्राह्मण क्षत्रिय के कर्म द्वारा अथवा वैश्य के कर्म द्वारा जीवननिर्वाह करे आपत्काल पार कर लेने पर ( प्रायश्चित्त द्वारा ) अपने को पवित्र करके पुनः अपने वर्ण की वृत्ति अपनावे ॥ ३५ ॥ वैश्यवृत्त्यापि जीवतो ब्राह्मणस्य यदपणीयं तदाह— फलोपलक्षौमसोममनुष्यापूपवीरुधः । तिलौदनरसक्षारान्दधि क्षीरं घृतं जलम् ॥ ३६ ॥ शस्त्रासवमधूच्छिष्टं मधु लाक्षा च बर्हिषः । मृच्चर्मपुष्पकुँतपकेश तक्रविषक्षितिः ॥ ३७ ॥ कौशेयनीललवणमांसैकशफसीसकान् । शाकार्द्रौषधिपिण्याकपशुगन्धांस्तथैव च ॥ ३८ ॥ वैश्यवृत्त्यापि जीवन्नो विक्रीणीत कदाचन । 'नो विक्रीणीत' इति प्रत्येकमभिसंबद्ध्यते । फलानि कदलीफ़लादीनि बदरेङ्गुदव्यतिरिक्तानि; यथाह नारदः—'स्वयंशीर्णानि पर्णानि फलानि बदरेङ्गुदे । रज्जुः कार्पासिकं सूत्रं तच्चेदविकृतं भवेत् ॥' इति । उपलं मणिमाणिक्याद्यश्म- मात्रम् । क्षौममतसीसूत्रमयं वस्त्रम्, 'क्षौम'ग्रहणं तान्तवादेरुपलक्षणम् । यथाह मनुः ( १०।८७ )—'सर्वं च तान्तवं रक्तं शाणक्षौमाविकानि च । अपि चेत्स्यु- ररक्तानि फलमूले तथौषधीः ॥' इति, सोमो लताविशेषः, 'मनुष्य'पदेना- विशेषात्स्त्रीपुंनपुंसकानां ग्रहणम् , अपूपं मण्डकादि भक्ष्यमात्रम् , वीरुधो वेत्रामृतादिलताः, तिलाः प्रसिद्धाः, 'ओदन'ग्रहणं भोज्यमात्रोपलक्षणम् ; रसा गुडेक्षुरसशर्करादयः; तथा च मनुः ( १०।८८ )—'क्षीरं क्षौद्रं दधि घृतं तैलं मधु गुडं कुशान्' इति । क्षारा यवक्षारादयः । 'दधिक्षीरयो'र्ग्रहणं मस्तुपिण्ड किलाटकूर्चिकादीनां तद्विकाराणामुपलक्षणम् । 'क्षीरं सविकारम्' ( ७।- ११ ) इति गौतमस्मरणात् । 'घृत'ग्रहणं तैलादिस्नेहमात्रोपलक्षणम् , जलं प्रसिद्धम् , शस्त्रं खड्गादि, 'आसव'ग्रहणं मद्यमात्रोपलक्षणम् , मधूच्छिष्टं सिक्थकम् , मधु क्षौद्रम् , लाक्षा जतु, बर्हिषः कुशाः, मृत् प्रसिद्धा, चर्मा- जिनम् , पुष्पं प्रसिद्धम् , अजलोमकृतः कम्बलः कुतपः, केशाश्चमर्यादि- १. रसक्षारदधि क्षीरघृतं जलम् । २. मधूच्छिष्टमधुलाक्षाः सबर्हिषः । ३. कुतुपकेश । ४. नीली । ५. उपलं माणिक्यादि । ६. अजीर्णलोमकृतः ।