याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

[Header] प्रायश्चित्ताध्यायः ४६१

भाषा—( वात-पित्त-श्लेष्मवाहिनी ) शिराएँ सात सौ हैं; अस्थियों की बांधने वाली स्नायुएँ, धमनियां ( प्राणवाहिनी नाड़ियां ) दो सौ और पेशियां पांच सौ होती हैं ॥ १०० ॥ पुनस्तासामेव शिरादीनां शाखाप्राचुर्येण संख्यान्तरमाह— एकोनत्रिंशल्लक्षाणि तथा नव शतानि च । षट्पञ्चाशच्च जानीत शिरा धमनिसंज्ञिताः ॥ १०१ ॥ शिराधमन्यो मिलिताः शाखोपशाखाभेदेन एकोनत्रिंशल्लक्षाणि तथा नवश- तानि षट्पञ्चाशच्च भवन्तीत्येवं हे सामश्रवःप्रभृतयः मुनयः ! जानीत ॥१०१॥ भाषा—( हे मुनियो ) शिरा और धमनियां मिलकर ( अपनी शाखाओं एवं उपशाखाओं के भेद से ) उन्नीस लाख नौ सौ छप्पन होती हैं, इसे जानिये ॥ १०१ ॥ त्रयो लक्षास्तु विज्ञेयाः श्मश्रुकेशाः शरीरिणाम् । सप्तोत्तरं मर्मशतं द्वे च संधिशते तथा ॥ १०२ ॥ किंच, १ शरीरिणां श्मश्रूणि केशाश्च मिलिताः सन्तस्त्रयो लक्षा विज्ञेयाः । मर्माणि मरणकराणि क्लेशकराणि च स्थानानि तेषां सप्तोत्तरं शतं विज्ञेयम् । अस्थ्नां तु द्वे संधिशते स्नायुशिरादिसन्धयः पुनरनन्ताः ॥ १०२ ॥ भाषा—मनुष्यों के दाढ़ी-मूँछ और शिर के केश कुल मिलाकर बालों की संख्या तीन लाख समझनी चाहिए । एक सौ सात मर्मस्थल होते हैं और दो सौ अस्थियों के जोड़ होते हैं ॥ १०२ ॥ सकलशरीरसुषिरादिसंख्यामाह— रोम्णां कोट्यस्तु पञ्चाशच्चतस्रः कोट्य एव च । सप्तषष्टिश्चतथा लक्षाः सार्धाः स्वेदायजैः सह ॥ १०३ ॥ वायवीयैर्विगण्यन्ते विभक्ताः परमाणवः । यद्यप्ये३कोऽनुवेत्त्येषां४ भावानां चैव संस्थितिम् ॥ १०४ ॥ पूर्वोदितशिराकेशादिसहितानां रोम्णां परमाणवः सूक्ष्मसूक्ष्मतमरूपा भागाः स्वेदस्रवणसुषिरैः सह चतुःपञ्चाशत्कोट्यः तथा सप्तोत्तरषष्टिलक्षाः सार्धाः पञ्चाशत्सहस्रसहिताः वायवीयैर्विभक्ताः पवनपरमाणुभिः पृथक्कृता विगण्यन्ते । एतच्च शास्त्रदृष्ट्याभिहितम् । चक्षुरादिकरणपथगोचरत्वाभावादस्यार्थस्य । इम- मतिगहनमर्थं शिरादिभावसंस्थानरूपं हे मुनयः ! भवतां मध्ये यः कश्चिदनु- वेत्ति सोऽपि महान् अग्र्यो बुद्धिमताम् । अंतो यत्नतो बुद्धिमता बोद्धव्या भावसंस्थितिः ॥ १०३–१०४ ॥

१. लक्षाश्च । २. केशश्मश्रु शरीरिणाम् । ३. एको नु वैदैषां । ४. वैदैषां ।