याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 516, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ें४६० याज्ञवल्क्यस्मृतिः अक्षिकर्णचतुष्कं च पद्धस्तहृदयानि च । नव छिद्राणि तान्येव प्राणस्यायतनानि तु ॥ ९९ ॥ कनीनिके अक्षितारके, अक्षिकूटे अक्षिनासिकयोः सन्धी, शष्कुली कर्णशष्कुली, कर्णपत्रकौ कर्णपाल्यौ, कर्णौ प्रसिद्धौ, दन्तवेष्टौ दन्तपाल्यौ, ओष्ठौ प्रसिद्धौ, ककुन्दरे जघनकूपकौ, वङ्क्षणौ जघनोरुसंधी, वृक्कौ पूर्वोक्तौ, स्तनौ च श्लेष्मसंघातजौ, उपजिह्वा घण्टिका, स्फिजौ कटिप्रोथौ, बाहू प्रसिद्धौ, जङ्घोरुषु च पिण्डिका जङ्घयोरुवोश्च पिण्डिका मांसलप्रदेशः, गल- शुण्डिके हनुमूलगलयोः सन्धी, शीर्षं शिरः, अवटः शरीरे यः कश्चन निम्नो देशः कण्ठमूलकक्षादिः 'अवटुः'इति पाठे कृकाटिका; तथाऽक्ष्णोः कनीनिकयोः प्रत्येकं श्वेतं पार्श्वद्वयमिति वर्णचतुष्टयम् । यद्वा अक्षिपूटचतुष्टयम् । शेषं प्रसि- द्धम् । एवमेतानि कुत्सिते शरीरे स्थानानि । तथाक्षियुगलं कर्णयुग्मं— नासाविव- रह्वयमास्यं पायुरुपस्थमित्येतानि पूर्वोक्तानि नव छिद्राणि च प्राणस्याय- तनान्येव ॥ ९६-९९ ॥ भाषा—आँख की पुतलियाँ, अक्षिकूट ( आँखों एवं नाक की सन्धि ), शष्कुली ( कानों का भीतरी खण्ड ), दोनों कर्णपत्रक ( बाहर से दिखाई पड़ने वाले कान ), दोनों कान, दोनों शङ्खक, दोनों भौंहें, दोनों दन्तवेष्ट ( मसूड़े ), दोनों ओठ, ककुन्दर ( जघन के दो गड्ढे ), दोनों वङ्क्षण ( जंघा और ऊरु के जोड़ ), वृषण ( अण्डकोश ), दोनों वृक्क, श्लेष्मा से बने हुए दोनों स्तन, उपजिह्वा ( घण्टिका ), दो स्फिज् ( कटिप्रोथ ), बाँहें, जाँघों और ऊरुओं की पिण्डिका, तालु उदर, पेडू, चिबुक ठुड्डी ), गलशुण्डिका, ( ठुड्डी और गले का जोड़ ), शिर, शरीर में निम्न प्रदेश ( जैसे कण्ठमूल, कांख आदि ), दो आंखों के चार वर्ण, पैर, हाथ और हृदय तथा नौ छिद्र ( दो आँखें, दो कान, नाक के दो छिद्र, मुख, पायु, उपस्थ ) — ये सभी प्राण के निवासस्थान हैं ॥ ९६-९९ ॥ शिराः शतानि सप्तैव नव स्नायुशतानि च । धमनीनां शते द्वे तु पञ्च पेशीशतानि च ॥ १०० ॥ किंच, शिरा नाभिसंबद्धाश्चत्वारिंशत्संख्या वातपित्तश्लेष्मवाहिन्यः सकल- कलेवरव्यापिन्यो नानाशाखाः सत्यः सप्तशतसंख्या भवन्ति । तथाऽङ्गप्रत्यङ्ग- संधिबन्धनाः स्नायवो नवशतानि । धमन्यो नाम नाभेरुद्भूताश्चतुर्विंशति- संख्याः प्राणादिवायुवाहिन्यः शाखाभेदेन द्विशतं भवन्ति । पेश्यः पुनर्मांस- लाकारा ऊरुपिण्डकाद्यङ्गसंधिभ्यः पञ्चशतानि भवन्ति ॥ १०० ॥ १. अक्षिवर्त्मचतुष्कं ।