याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 521, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रायश्चित्ताध्यायः ४६५ अपरान्तकोल्लोप्यमद्रकप्रकर्यौवेणकानि सरोबिन्दुसहितं चोत्तरमित्येतानि- प्रकरणाख्यानि सप्त गीतकानि । 'च' शब्दादासारितवर्धनमानकादिमहागीतानि- गृह्यन्ते । ऋग्गाथाद्याश्चतस्रो गीतिका इत्येतदपरान्तकादिगीतजातमध्यारोपिता- त्मभावं मोक्षसाधनत्वान्मोक्षसंज्ञितं मन्तव्यम् । तदभ्यासस्यैकाग्रतापादनद्वारे- णात्मैकतापत्तिकारणत्वात् ॥ ११३-११४ ॥ भाषा—( सामगान में भी मन न लगने पर ) अपरान्तक, उल्लोप्य, मद्रक, प्रकरी, औवेणक तथा सरोविन्दु सहित उत्तर गीतों का, ऋग्गाथा, पाणिका, दक्षविहिता और ब्रह्मगीतिका का गान करे । इनके अभ्यास से मोक्ष का साधन (चित्त की एकाग्रता) की प्राप्ति बताई गयी है ॥ ११३-११४ ॥ वीणावादनतत्त्वज्ञः श्रुतिजातिविशारदः । तालज्ञश्चाप्रयासेन मोक्षमार्गं नियच्छति ॥ ११५ ॥ किंच, भरतादिमुनिप्रतिपादितवीणावादनतत्त्ववेदी । श्रूयत इति श्रुतिः द्वाविंशतिविधा सप्तस्वरेषु । तथा हि—षड्जमध्यमपञ्चमाः प्रत्येकं चतुःश्रुतयः ऋषभधैवतौ प्रत्येकं त्रिश्रुती गान्धारनिषादौ प्रत्येकं द्विश्रुती इति । जातयस्तु षड्जादयः सप्त शुद्धाः संकरजातयस्त्वेकादशेत्येवमष्टादशविधास्तासु विशारदः प्रवीणः । ताल इति गीतपरिमाणं कथ्यते । तत्स्वरूपज्ञश्च तदनुविद्धब्रह्मोपासन- तया तालादिभङ्गमयाच्चित्तवृत्तेरात्मैकाग्रतायाः सुकरत्वादप्रयासेनेव मुक्तिपथं नियच्छति प्राप्नोति ॥ ११५ ॥ भाषा—( भरत आदि मुनियों द्वारा प्रतिपादित विधि से ) वीणा- वादन का मर्मज्ञ, श्रुति ( जो सात स्वरों में बाइस प्रकार की होती है ), तथा जाति ( षड्ज आदि सात शुद्ध और ग्यारह संकर जातियाँ कुल मिलाकर अठारह ) में प्रवीण, और ताल का ज्ञान रखने वाला ( चित्त की एकाग्रता के सुकर होने से ) अल्प प्रयत्न से ही मुक्ति का मार्ग प्राप्त कर लेता है ॥११५॥ चित्तविक्षेपाद्यन्तरायहत्तस्य गीतज्ञस्य फलान्तरमाह— गीतज्ञो यदि योगेन ३ नाप्नोति परमं पदम् । रुद्रस्यानुचरो ४ भूत्वा तेनैव सह मोदते ॥ ११६ ॥ गीतज्ञो यदि कथंचिद्योगेन परमं पदं नाप्नोति तर्हि रुद्रस्य सचिवो भूत्वा तेनैव सह मोदते क्रीडति ॥ ११६ ॥ भाषा—गीत जानने वाला यदि किसी प्रकार योग द्वारा परम पद नहीं प्राप्त कर पाता तो रुद्र का अनुचर होकर उन्हीं के साथ क्रीडा करता है ॥११६॥ १. प्रयत्नेन । २. गीतप्रमाणं कल्प्यते । ३. गीतेन । ४. भूत्वा सह तेनैव ।