भारतकोश
याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary

महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished782 पृष्ठ

पृष्ठ 579, कुल 782 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 579

प्रायश्चित्ताध्यायः ५२३ क्रतौ ॥' इति यमेन मरणकालाग्निप्रवेशतुल्यतया महाक्रतोरश्वमेधस्य निर्दिष्ट- त्वात् । स्वर्जितादयश्च त्रैवर्णिकस्याहिताग्नेरिष्टप्रथमयज्ञस्य द्वादशवार्षिकेण सह विकल्पन्ते । नच स्वर्जिताद्यर्थमाधानं प्रथमयज्ञानुष्ठानं वा कार्यम्; पतितस्य द्विजातिकर्मस्वनधिकारात् । नच संध्योपासनवद्विरोध इति युक्तम्; आधा- नादेरुत्तरक्रतुशेषत्वाभावात् । ते च दक्षिणान्यूनाधिक्याश्रयेण द्वादशवार्षिका- द्यर्हेषु साप्ताद्धन्त्रादिषु व्यवस्थापनीयाः ॥ २४८ ॥ भाषा-अथवा युद्ध भूमि में (दोनों पक्षों से बाण चलते रहने पर बीच में खड़ा होकर) बाणों का लक्ष्य होकर मर जाने पर शुद्ध होता है; कठिन प्रहार की वेदना से घायल होकर जीवित रहने पर भी वह ब्रह्महत्या के पाप से मुक्त हो जाता है ॥ २४८ ॥ अरण्ये नियतो जप्त्वा त्रिवै वेदस्य संहिताम् । शुद्ध्येत वा मिताशित्वात्प्रतिस्रोतः सरस्वतीम् ॥ २४९ ॥ किंच, अरण्ये निर्जनप्रदेशे नियतो नियताहारः- 'जपेद्वा नियताहारः' (११।७७) इति मनुस्मरणात् । त्रिवारं मन्त्रब्राह्मणात्मकं वेदं जपित्वा शुद्धयति । 'संहिता'ग्रहणं पदक्रमव्युदासार्थम् । यद्वा मिताशनो भूत्वा प्लाक्षात् प्रस्रवणादारभ्य पश्चिमोदधेः प्रतिस्रोतः स्रोतः स्रोतः प्रति सरस्वतीं इत्वा गत्वा विशुद्ध्यति । अशनं च हविष्येण कार्यम्- 'हविष्यभुग्वाऽनुचरेत्प्रतिस्रोतः सर- स्वतीम्' (११।७७) इति मनुस्मरणात् । अयं च वेदजपो विदुषो हन्तुर्निर्ध- नस्यात्यन्तगुणवतो निर्गुणव्यापादने प्रमादकृते द्रष्टव्यः । सरस्वतीगमनं तु तादृश एव विषये विद्याविरहिणो द्रष्टव्यम् । निमित्तञ्च- 'तिरस्कृतो यदा विप्रो निर्गुणो म्रियते यदि' इति सुमन्तुवचनस्य दर्शितत्वात् । यत्पुनर्मनुवचनम् (११।७५)- 'जपित्वाऽन्यतमं वेदं योजनानां शतं व्रजेत्' इति तदपि 'अरण्ये नियतो जप्त्वा' इत्येतस्यैव विषयेऽशक्तस्य द्रष्टव्यम् ॥ २४९ ॥ भाषा-निर्जन स्थान में परिमित भोजन करता हुआ तीन बार सम्पूर्ण वेदों की संहिता का जप करने पर अथवा अल्पाहार करते हुए सरस्वती नदी के किनारे-किनारे पश्चिम समुद्र तक जाने पर शुद्ध होता है ॥ २४९ ॥ पात्रे धनं वा पर्याप्तं दत्त्वा शुद्धिमवाप्नुयात् । आदातुश्च विशुद्धयर्थमिष्टिर्वैश्वानरी स्मृता ॥ २५० ॥ किंच, 'न विद्यया केवलया' (आ० २००) इत्याद्युक्तलक्षणे पात्रे गोभू- हिरण्यादिकं जीवनपर्याप्तं समर्थं धनं दत्त्वा शुद्धिमवाप्नुयात् । तद्धनं यः प्रति- १. द्वादशवार्षिकषड्वार्षिकत्रैवार्षिकादिषु साप्ताद्धन्त्रादिषु । २. शुध्य- त्यथ मिताशी वा ।