याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

५६० याज्ञवल्क्यस्मृतिः

व्यवस्था ।—एतच्च नास्तिक्येन त्यागविषयम् । तथा च व्याघ्रः—'नोऽग्निं त्यजति नास्तिक्यात्प्राजापत्यं चरेद् द्विजः' इति । यदा तु प्रमादात्त्यजति तदा आरङ्गाजगृहो विशेष उक्तः—'प्राणायामशतमात्रिरात्रामुपवासः स्यादां- विंशतिरात्रात् अत ऊर्ध्वमषष्टिरात्रान्तित्स्रो रात्रीरुपवसेदत ऊर्ध्वमासंवत्स- रात् प्राजापत्यं चरेत् , अत ऊर्ध्वं कालबहुत्वे दोषगुरुत्वम्' इति । यदा स्वाल- स्यादिना त्यजति तदापि तेनैव विशेष उक्तः—'द्वादशाहातिक्रमे त्र्यहमुपवासः, मासातिक्रमे द्वादशाहमुपवासः, संवत्सरातिक्रमे मासोपवासः पयोभक्षणं वा' इति । संवत्सादूर्ध्वं तु वृद्धहारीतेन विशेष उक्तः—'संवत्सरोत्सन्नेऽग्निहोत्रे चान्द्रायणं कृत्वा पुनरादध्यात् । द्विवर्षोत्सन्ने चान्द्रायणं सोमायनं च कुर्यात् ।' त्रिवर्षोत्सन्ने संवत्सरं कृच्छ्रमभ्यस्य पुनरादध्यात्' इति । सोमायनं च कृच्छ्र- काण्डे वक्ष्यते । शङ्खनापि विशेष उक्तः—'अग्न्युत्सादी संवत्सरं प्राजापत्यं चरेद्गां च दद्यात्' इति ॥ सुतत्यागे बन्धुत्यागे च त्रैमासिकं गोवधव्रतं कामतः । अकामतस्तु बोगीश्वरोक्तं व्रतचतुष्टयं शक्त्याद्यपेक्षया योज्यम् । द्रुमच्छेदे प्रायश्चित्तं प्रागुक्तम् । स्त्रीप्राणिवधवशीकरणादिभिर्जीवने तिलेक्षुयन्त्रप्रवर्तने च तान्येव प्रायश्चित्तानि तथैव योज्यानि । व्यसनेषु च द्यूतमृगयादिषु तान्येव व्रतानि तथैव योज्यानि । यत्तु बौधायनेन—'अथाशुचिकराणि द्यूतमभिचा- रोऽनाहिताग्नेरूहड्वृत्तिः समावृत्तस्य च भैक्षचर्या तस्य च गुरुकुले वास ऊर्ध्वं चतुर्भ्यो मासेभ्यो यश्च तमध्यापयति नक्षत्रनिर्देशनं चेति द्वादशमा- सान्द्वादशार्धमासान्द्वादशाहान्द्वादशषडह्हान्याद्वादशत्र्यहान् त्र्यहमेकाहमित्यशुचि- करनिर्देशः' इति वृत्ते वार्षिकव्रतमुक्तं,-तदभ्यासविषयम् । यत्तु प्रचेतसोक्तम्- 'अनृतवाक् तस्करो राजभृत्यो वृक्षारोपकवृत्तिर्गारुडोऽग्निदोऽश्वस्थगजारोहण- वृत्ती रङ्गोपजीवी श्वागणिकः शूद्रोपाध्यायो वृषलीपतिर्भाण्डिको नक्षत्रोपजीवी श्ववृत्तिर्ब्रह्मजीवी चिकित्सको देवलकः पुरोहितः कितवो मद्यपः कूटकारकोऽप- ण्यविक्रयी मनुष्यपशुविक्रेता चेति तानुद्धरेत्समेश्य न्यायंतो ब्राह्मणव्यवस्था सर्वद्रव्यत्यागे चतुर्थकालाहाराः संवत्सरं त्रिशवणमुपस्पृशेयुस्तस्यान्ते देवपितृ- तर्पणं गवाह्निकं चेत्येवं व्यवहार्थो।' इति, -तदपि बौधायनेन समानविष- यम् । श्वागणिको यः श्वगणेन जीवति । भाण्डिको बन्दिव्यतिरिक्तो राज्ञां तूर्या- दिस्वनैः प्रबोधयिता; बन्दिनः पृथगुपादानात् । श्ववृत्तिः सेवकः, ब्रह्मजीवी ब्राह्म- णकार्येषु मूल्येन परिचारकः । मनूक्तान्यप्यपपातकैयप्रायश्चित्तानि 'बद्याह्वकालतौ मासम्' (११।२००) इत्यादीन्यपि जात्याद्यपेक्षया योज्यानि; तदुक्तापाङ्क्त्य- मध्येऽपि कितवादिव्यसनिनां पठितत्वात् । आत्मविक्रये शूद्रसेवायां च साम्ना-

---

१. द्विजकार्येषु ।