याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

प्रायश्चित्ताध्यायः [६३५]

पवित्राणि जपेत् । पवित्राणि च ‘अघमर्षणं देवकृतः शुद्धवत्यस्तरत्समाः’ इत्यादीनि वसिष्ठादिप्रतिपादितानामन्यतमान्यर्थाविरुद्धेषु कालेषु अन्तर्जले जपेत् सावित्रीं वा । ( ११।२२५ )—‘सावित्रीं च जपेन्नित्यं पवित्राणि च भक्तितः, इति मनुस्मरणात् । यत्तु गौतमेनोक्तम् —‘रौरवयोधां जपेन्नित्यं प्रयुञ्जीत’ इति,— तदपि पवित्रत्वादेवोक्तं, न पुनर्निमाय; तथा सति श्रुत्यन्तरमूलत्वकल्पनाप्रस- ङ्गात् । अतोऽनधीतसामवेदेन गायत्र्यादिकमेव जपनीयम् । यदपि ‘नमो हुमाय मोह्माय’ इत्यादि पठित्वा एता एवाऽयाहुतयः’ इत्युक्तं,—तदपि न नैयमिकं किंतुः ‘महाव्याहृतिभिर्होमः कर्तव्यः स्वयमन्वहम्’ ( ११।२२२ ) इति मनुना महा- व्याहृतिभिर्होमविधानात् ॥ तथा षट्त्रिंशन्मतेऽप्युक्तम्—‘जपहोमादि यत्किंचि- त्कृच्छ्रोक्तं संभवेन्न चेत् । सर्वं व्याहृतिभिः कुर्याद्गायत्र्या प्रणवेन च ॥’ इति । ‘आदि’ग्रहणादुदकतर्पणादित्योपस्थानादेर्ग्रहणम् । अत एव वैशम्पायनः—‘स्त्रात्वो- पतिष्ठेदादित्यं सौरीभिस्तु कृताञ्जलिः’ इति । एवमन्येष्वपि विरोधिपदार्थेषु विकल्प आश्रयणीयः । अविरोधिषु समुच्चयः । शाखान्तराधिकरणन्यायेन सर्वस्मृतिप्रत्य- यत्वात्कर्मणः ॥ जपसंख्यायां विशेषस्तेनैव दर्शितः—‘ऋषभं विरजं चैव तथा चैवाघमर्षणम् । गायत्रीं वा जपेद्देवीं पवित्रां वेदमातरम् ॥ शतमष्टशतं वापि सहस्रमथवा परम् । उपांशु मनसा वापि तर्पयेत्पितृदेवताः ॥ मनुष्यांश्चैव भूतानि प्रणम्य शिरसा ततः ॥’ इति । तथा पिण्डांश्च प्रत्येकं गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत् । तथा यमेनापि विशेष उक्तः—‘अङ्गुल्यग्रस्थितं पिण्डं गायत्र्या चाभिमन्त्रितम् । प्राश्याचम्य पुनः कुर्यादन्यस्याप्यभिमन्त्रणम् ॥’ इति । अतश्च ॐ भूर्भुवःस्वरि- त्यादिभिर्गौमोक्तैरभिमन्त्रणमन्त्रैः सहास्य विकल्प उक्तः । यत्पुनराप्यायस्व संतेपयांसीत्यादिभिः पिण्डकरणात्पूर्वं हविषोऽभिमन्त्रणमुक्तं,—तल्लिङ्गकायत्वास- मुच्चीयते । एतानि च कृच्छ्रादिव्रतानि यदा प्रायश्चित्तार्थमनुष्ठीयन्ते तदा केशा- दिवपनपूर्वकं परिगृहीतव्यानि; ‘वापनं व्रतं चरेत्’ इति गौतमस्मरणात् । अभ्यु- दयार्थे तु नैव वपनम् । वसिष्ठेनाप्यत्र विशेष उक्तः—‘कृच्छ्राणां व्रतरूपाणां श्मश्रुकेशादि वापयेत् । कुक्षिरोमशिखावर्ज्यम्’ इति । कृच्छ्राणां व्रतरूपाणि वपनादीन्यङ्गानि वक्ष्यन्त इति शेषः । पर्षदुपदिष्टव्रतग्रहणं च व्रतानुष्ठानदिव- सात्पूर्वेद्युः सायाह्ने कार्यम् । यथाह वसिष्ठः—‘सर्वपापेषु सर्वेषां व्रतानां विधि- पूर्वकम् । ग्रहणं संप्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्ते चिकीर्षिते ॥ दिनान्ते नखरोमादी- न्प्रवाप्य स्नानमाचरेत् । भस्मगोमयमृद्वारिपञ्चगव्यादिकल्पितैः ॥ मलापकर्षणं कार्यं बाह्यशौचोपसिद्धये । दन्तधावनपूर्वेण पञ्चगव्येन संयुतम् ॥ व्रतं निशा- मुखे ग्राह्यं बहिस्तारकदर्शने । आचम्यातः परं मौनी ध्यायन्दुष्कृतमात्मनः ॥

---

१. आज्येन वा ।