याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

टिप्पणी (नोट्स) आचाराध्यायः वन्दे निर्द्वन्द्वमानन्दममन्दानन्द-मन्दिरम् । वन्दारु-वृन्दार-वृन्द-वन्दितं नन्द-नन्दनम् ॥ १ ॥ नमामि्रविधिबल्लद्मीनाथं धीरं महागुरुम् । याज्ञवल्क्यं महर्षिं च सञ्ज्ञानोद्भूत-कल्मषम् ॥ २ ॥ यद्यप्युच्छिष्टमाचार्यैः न विशिष्टमिदम्भवेत् । तथाऽपि शिष्टोपदिष्टं परिशिष्टं प्रकल्पितम् ॥ ३ ॥ श्लो० १—योगीश्वरम्—अत्र कर्मधारयः, षष्ठी-तत्पुरुषे षष्ठ्यर्थ-लक्षणा- प्रसङ्गात्—अपरार्क । वर्णाश्रमेतराणाम्—यह तो स्मृति का विषय बतलाया गया है । धर्मान्—यहाँ बहुवचन से नित्य, नैमित्तिक तथा काम्य का परिग्रह हुआ है । श्लो० २—मृगः कृष्णः—कृष्णशब्दो हरिण-वचनः, मृगपदं च तात्पर्य- ग्राहकम्—अपरार्क । कृष्ण-मृग-युक्त देश के विषय में मनु का वचन है:— कृष्णसारस्तु चरति मृगो यत्र स्वभावतः । स ज्ञेयो यज्ञियो देशो म्लेच्छदेशस्ततः परः ॥ श्लो० ४–५—इनके विषय में प्रस्तावना द्रष्टव्य है । श्लो० ७—श्रुति तथा स्मृति में परस्पर विरोध होने पर श्रुति प्रबल होती है:— श्रुति-स्मृतिविरोधे तु श्रुतिरेव गरीयसी । ( जाबाल-स्मृति ) जैमिनि का भी यही मत है:— विरोधे त्वनपेक्षं स्यात् असति ह्यनुमानम् । सदाचारः—सदाचार की परिभाषा मनु ने की है:— यस्मिन् देशे य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः । वर्णानां सान्तरालानां स सदाचार उच्यते ॥ ४१ या०