याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

६६८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः मध्यमं पिण्डम् = पितामहपिण्डम् । सत्सु विप्रेषु०— मनु का भी वही मत है—उच्छेषणं तु तत्तिष्ठेद् यावद् विप्राः विसर्जिताः ॥ परन्तु वशिष्ठ ने दिनपर्यन्त रखने को कहा है— श्राद्धे नोद्वासनीयानि उच्छिष्टान्यादिनक्षयात् । द्योतन्ति हि स्वधाहाराः ताः पिवन् सकृतोदकाः ॥ श्लो० २५९—वाराहपद माहिष का भी उपलक्षण है । अत एव मनु का कथन है:— दशमासांस्तु तृप्यन्ति वराहमहिषामिषैः ॥ इसी प्रकार शश पद भी कौर्ममांस का उपलक्षक है । श्लो० २६०—महाशल्कः = शल्यकः—मेधातिथि । महाशल्कः = मत्स्य- विशेषाः इति युज्यन्ते, महाशल्कलिन्नो मत्स्याः इति वचनात्—विज्ञानेश्वर- प्रभृति । मनु ने महाशल्क प्रभृति के मांस को अक्षय तथा वार्ध्रीणस के मांस को द्वादशवार्षिक तृप्ति का सम्पादक माना है:— वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ॥ कालशाकं महाशल्काः खड्गलोहामिषं मधु । आनन्त्यायैव कल्पन्ते मुन्यन्नानि च सर्वशः ॥ श्लो० २६१—तथा वर्षात्रयोदश्याम्—अत्र च प्रोष्ठपद्यपरपक्षे या त्रयोदशी याश्च मघाः ता एव गृह्यन्ते—अपरार्क । प्रोष्ठपद्याः श्रावणपूर्णिमाथाः अपरे भाद्रकृष्णे—ऐसा अर्थ करना चाहिए । अत एव शंख का वचन है:— प्रोष्ठपदामतीतायां मघायुक्तां त्रयोदशीम् । प्राप्य श्राद्धं हि कर्त्तव्यं मधुना पायसेन च ॥ श्लो० २६४—शस्त्रेण—यहाँ शस्त्र पद उपलक्षण है । अत एव मरीचि का कथन है:— विषसर्पश्वापदाहितिर्यग्ब्राह्मणघातिनाम् । चतुर्दश्यां क्रियाः कार्याः अन्येषान्तु विगर्हिताः ॥ श्लो० २६९—वसुरुद्रादितिसुताः—अत एव पैठीनसि का वचन है:— य एवं विद्वान् पितॄन् यजते वसवो रुद्रा आदित्याश्चास्य प्रीताः भवन्ति । श्लो० २७८—सर्वौषधैः— मुरामांसीवचाकुष्ठं शैलेयं रजनीद्वयम् । शुण्ठचम्पकमुस्तं च सर्वौषधिगणः स्मृतः ॥