भारतकोश
याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary

महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished782 पृष्ठ

पृष्ठ 727, कुल 782 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 727

व्यवहाराध्याय श्लो० १—व्यवहारपदार्थस्वरूपनिरूपण के लिए अपरार्कमे कात्यायन का वचन है :— प्रयत्न-साध्ये विच्छिन्ने धर्माख्ये न्याय-विस्तरे । साध्य-मूलोऽत्र यो वादः व्यवहारः स उच्यते ॥ न्यायविस्तरे = न्यायप्रपञ्च मे । ऋणादानादिनानाविवादपद-विषय-संशयः निराक्रियते अनेनेति नाना संशयहारी विचारो व्यवहारः यह शूलपाणि का मत है । “लोभश्च उत्कोचादिरूपेण परवित्तलिप्सा लोभः। अज्ञान-प्रमादावप्यत्र वर्जनीयतया द्रष्टव्यौ” ( अपरार्क ) व्यवहार-काल के विषय में पराशर-माधवीय में बृहस्पति का वचन है :— दिवसस्याष्टमं भागं मुक्त्वा कालं सुसंविशेत् । स कालो व्यवहाराणां शास्त्र-दृष्टः परः स्मृतः ॥ अपरार्क में उद्धृत कात्यायन का मत है :— आद्यादह्नोऽष्टभागाद्यत् ऊर्ध्वम्भागत्रयं भवेत् । स कालो व्यवहारस्य शास्त्रे दृष्टो मनीषिभिः ॥ व्यवहार-दर्शन की विधि मनु में कही गई है :— तत्रासीनः स्थितो वापि पाणिमुद्यम्य दक्षिणम् । विनीत-वेषाभरणः पश्येत् कार्याणि कार्यिणाम् ॥ श्लो० २—सभासदाश्च बहु-शास्त्रज्ञाः ब्राह्मणाः तदलाभे क्षत्रियाः तदलाभे तादृशा एव वैश्याः शूद्रंस्तु न कथमपीति कात्यायनमनुप्रामाण्यात्—(अपरार्क) लो० ३—कार्यवशात् = व्यवहारदर्शनादधिकगुरुतरकार्यवशात् रोगादि- वशाद्वा—( अपरार्क ) श्लो० ४—स्मृत्यपेतादीत्यत्रादिपदात् व्यवहारापेतस्य ग्रहणम्—शूलपाणि एतच्च दण्डविधानं धन-विषय-विवादे, वादान्तरे तु पारुष्यादिविषये दण्डान्तरं वेदितव्यम्” ( अपरार्क ) श्लो० ६—जात्यादि—यहाँ आदि पद से कात्यायनोक्त द्रव्यसंख्या आदि परिग्राह्य हैं।

याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित) · पृष्ठ 727, कुल 782 में से · BharatKosha