भारतकोश
याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary

महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished782 पृष्ठ

पृष्ठ 728, कुल 782 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 728

६७२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः अपरार्क में कात्यायन के वचन ये हैं :— साध्यं प्रमाणं द्रव्यं च संख्या नाम तथात्मनः । राज्ञां च क्रमशॊ नाम निवासं साध्यनाम च ॥ क्ष्माऽऽपितॄणां नामानि पीडामाहर्तृणदायकौ । क्षमालिङ्गानि चान्यानि पक्षे संकीर्त्य कल्पयेत् ॥ देशादि के अनुल्लेख होने पर पक्ष-स्वीकार नहीं होता है । अत एव जी- मूत-वाहनकृत व्यवहार-मातृका बृहस्पति का वचन है :— देश-काल-विहीनश्च द्रव्य-संख्या-विवर्जितः । साध्य-प्रमाण-हीनश्च पक्षोऽनादेय इष्यते ॥ ( अनादेयः = अग्राह्यः राज्ञा इत्यर्थः ) ॥ श्लो० ७–( पूर्वार्ध ) उत्तर-लेख से पूर्वकालिक कृत्य के विषय में पराशर-माधवीय में बृहस्पति का वचन है :— विनिश्चिते पूर्वपक्षे ग्राह्याग्राह्य-विशेषिते । प्रतिज्ञाते स्थिरीभूते लेखयेदुत्तरन्ततः ॥ उत्तरदान में अवधि का परिमाण स्मृति-कल्पतरु में बृहस्पति ने बतलाया है :— शालीनत्वाद्भयात्तद्वत् प्रत्यर्थी स्मृति-विभ्रमात् । कालम्प्रार्थयते यत्र तत्रेमं लब्धुमर्हति ॥ एकाहन्द्र्यहपञ्चाहसप्ताहं पक्षमेव वा । मासं ऋतुत्रयं वर्षं लभते शक्त्यपेक्षया ॥ कात्यायनीय मे तो कुछ विशेष बतलाया गया है :— सद्यो वैकाह-पञ्चाहौ त्र्यहं वा गुरुलाघवात् । लभेतासौ त्रिपक्षम्वा सप्ताहम्ववा ऋणादिषु ॥ कालं शक्तिं विदित्वा तु कार्याणां च बलाबलाम् अल्पं वा बहु वा कालं दद्यात्प्रत्यर्थिने प्रभुः ॥ उभयोर्लिखिते वाक्ये प्रारब्धे कार्यनिर्णये । अनुक्तं तन्न यो ब्रूयात् तस्मादर्थात्स हीयते ॥ श्लो० ७–( उत्तरार्ध ) सद्य इति । यहाँ कात्यायन का निम्न-लिखित वचन द्रष्टव्य है :— सद्यः कृतेषु कार्येषु सद्य एव विधीयते । कालातीतेषु वा कालं दद्यात्प्रत्यर्थिने प्रभुः ॥