याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 731, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ेंटिप्पणी ( नोट्स ) ६७५ ब्राह्मणोऽपि निधिं लब्ध्वा क्षिप्रं राज्ञे निवेदयेत् । तेन दत्तं तु भुञ्जीत स्तेनः स्यादन्निवेदयन् ॥ श्लो० ३७–अशीतिभागः-सपादरूप्यकं प्रतिशतम् । यह वृद्धि-प्रकार वसिष्ठ-निर्दिष्ट है । अत एव मनुस्मृति में कहा गया है- वसिष्ठविहितां वृद्धिं सृजेद्वित्तविवर्धिनीम् । अशीतिभागं गृह्णीयान्मासाद्वार्धुषिकः शते ॥ इत्यादि । यहाँ व्यास ने कुछ विशेष बतलाया है :- सबंधे भाग अशीतः षष्ठिभागः सलग्नके । निराधारे द्वेकशतं मासलाभ उदाहृतः ॥ श्लो० ४०-न वाच्यो नृपतेः-अत एव मनु का भी कथन है :- यः स्वयं साधयेदर्थमुत्तमर्णोऽधमर्णिकात् । न स राज्ञाऽभियोक्तव्यः स्वकं संसाधयन्धनम् ॥ परन्तु यह संसाधन यथेच्छ विधि से नहीं होना चाहिए । उसकी विधि भी मनु ने ही बतलायी है- धर्मेण व्यवहारेण छलेनाचरितेन च ! प्रयुक्तं साधयेदर्थं पञ्चमेन बलेन च ॥ धर्म की व्याख्या बृहस्पति ने की है :- सुहृत्सम्बन्धिसन्दिष्टैः साम्ना चानुगमेन च । प्रायेण वा ऋणी दाप्यो धर्म एव उदाहृतः ॥ व्यवहारेण = लिखित आदि प्रमाण के आधार पर । मेधातिथि ने तो दूसरी व्याख्या की है :- “निःस्वो यः स व्यवहारेण दापयितव्यः । अन्यत्कर्मोपकरणं धनं दत्त्वा कृषिवाणिज्यादिना व्यवहारयितव्यः । तदुत्पन्नं धनं तस्माद् गृह्णीयात् ।” छल, आचरित तथा बल की व्याख्या बृहस्पति ने निम्नलिखित प्रकार से की है :- छद्मना याचितं चार्थमानीय ऋणिकाद् बली । अन्वाहतादि वाऽऽहृत्य दाप्यते तत्र सोपधिः ॥ दारपुत्रपशून् रुध्वा कृत्वा द्वारोपवेशनम् । यत्रार्थी दाप्यतेऽर्थं स्वं तदाचरितमुच्यते ॥ ( विज्ञानेश्वर ने तो 'अचरितेन' शब्द को अभिप्रेत मान कर 'अभोजनेन' अर्थ किया है । अपरार्क के अनुसार 'आचरितेन = देशाचारेण' अर्थ है ।) ४३ या०