भारतकोश
याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary

महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished782 पृष्ठ

पृष्ठ 738, कुल 782 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 738

६८२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः और विद्या से भी अतः विद्या-शक्त व्यक्ति को अनुचित लाभ से रोकने के लिए यह नियम बतलाया गया है । धर्मः- अत एव बृहस्पति का वचन है :— समन्यूनाधिका भागाः पित्रा येषां प्रकल्पिताः । तथैव ते पालनीया विनेयास्ते स्युरन्यथा ॥ श्लो० ११७—अन्वयः—दुहित्रभावे दुहित्रन्वयः, तदभावे पुत्रादिरेव— ( अपरार्कः ) श्लो० ११९—विद्यया लब्धम्—विद्यालब्ध धन की व्याख्या कात्यायन ने निम्नलिखित वचनों द्वारा की है :— परभक्तप्रदानेन प्राप्ता विद्या यदाऽन्यतः । तया च प्राप्तं विधिना विद्या-प्राप्तं तदुच्यते ॥ उपन्यस्ते च यह्लब्धं विद्यया पणपूर्वकम् । विद्याधनं तु तद्विद्याद् विभागे न विभज्यते ॥ शिष्यादार्त्विज्यतः प्रश्नात् सन्दिग्धप्रश्ननिर्णयात् । स्वज्ञानशंसनाद् वादाद् लब्धं प्राज्यधनाच्च यत् ॥ विद्याधनन्तु तत्प्राहुर्विभागे न विभज्यते ॥ श्लो० १२०—समः स्मृतः—"एतदविद्यानाम् इत्याह मनुः— अविद्यानां च सर्वेषामीहातश्चेद्धनं भवेत् । समस्तत्र विभागः स्यादपित्र्य इति धारणा ॥' ( शूलपाणिः ) श्लो० १२१—निबन्धः = आकरादौ राजादिदत्तं नियतद्रव्यम्— ( शूलपाणिः ) सदृशं स्वाम्यम्—अत एव बृहस्पति का भी मत है :— द्रव्ये पितामहोपात्ते स्थावरे जङ्गमे तथा । सममंशित्वमाख्यातं पितुः पुत्रस्य चैव हि ॥ श्लो० १२२—विभागभाक् = पिता के धन का भागी होता है। यह नियम विभाग के उत्तर काल में यदि सवर्णा में गर्भाधान हुआ हो, तब उप- युक्त है । विभाग से पूर्व ही गर्भाधान होने पर तो सर्व-भ्रातृ-सम-अंश का भागी होता है :— पितृविभक्तविभागानन्तरोत्पन्नस्य भागं दद्युः ( विष्णुः ) उपर्युक्त मत शूलपाणि का है । श्लो० १२३—माता—इस प्रसङ्ग में कुछ विशेष बात व्यास ने बतलाई है :—