याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

टिप्पणी (नोट्स) ६८६ कुलीनदक्षानलसैः प्राज्ञैर्नाणकवेदिभिः । आयव्ययज्ञैः शुचिभिः शूरैः कुर्यात् सह क्रियाः ॥ निराश्रयैः = मूलधनहीन व्यक्तियों के साथ (नहीं करना चाहिए) लाभाऽलाभौ यथाद्रव्यम् - अत एव नारद का कथन है :- फलहेतोरुपायेन कर्म सम्भूय कुर्वताम् । आधारभूताः प्रक्षेपाः उत्तिष्ठेरंस्ततोऽशतः ॥ समोऽतिरिक्तो हीनो वा यत्रांशो यस्य यादृशः । क्षयाऽक्षयौ तथा वृद्धिस्तत्र तस्य तथाविधाः ॥ उन सबों में परस्पर-विवाद उपस्थित होने पर निर्णय का प्रकार बृहस्पति ने बतलाया है :- परीक्षकाः साक्षिणश्च त एवोक्ताः परस्परम् । सन्दिग्धेऽर्थेऽवञ्चनीया न चेद्द्वेषसंयुताः ॥ यः कश्चिद्वञ्चकस्तेषां विज्ञातः क्रय-विक्रये । शपथैः स विशोध्यः स्यात् सर्ववादेष्वयं विधिः ॥ श्लो० २६०-दशमांशभाक्- दशम अंश तो रक्षा-कार्य के पुरस्कार के रूप में देकर शेष में यथोचित अंश का भागी होता है । अत एव बृहस्पति का कथन है :- दैवराजभयाद् यस्तु स्वशक्त्या परिपालयेत् । तस्यांशं दशमं दत्त्वा गृह्णीयुस्तेंऽशतोऽपरम् ॥ श्लो० २७७-प्रमापणम् = हत्या । श्लो० २७९-गोभिः प्रमापयेत् = तीक्ष्णशृङ्ग बलीवर्द के द्वारा मरवाना चाहिए । अपरार्क ने तो 'गोभिः प्रवासयेत्' पाठ मान कर 'बलीवर्दमारोप्य देशाद्बहिः कुर्यात्'-ऐसा अर्थ किया है । श्लो० २८४-संग्रहण के तीन भेद का निर्देश बृहस्पति ने किया है :- बलोपाधिकृते द्वे तु तृतीयमनुरागजम् । तत्पुनस्त्रिविधम्प्रोक्तं प्रथमं मध्यमोत्तमम् ॥ अनिच्छन्त्या यत् क्रियते सुप्तोन्मत्त-प्रमत्तया । रहसि प्रलपन्त्या वा बलात्कारकृतं तु तत् ॥ छद्मना गृह्मानीय दत्त्वा वा मद्यकर्मणम् । संयोगः क्रियते यस्याः तदुपाधिकृतं विदुः ॥ अन्योन्य-चक्षुरागेण दूतीसम्प्रेषणेन च ।