याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 82, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ें२६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः एतेषां पित्रादीनां पूर्वस्याभावे परः परः कन्याप्रदः प्रकृतिस्थश्चेत् यद्युन्मादादि- दोषवान्न भवति । अतो यस्याधिकारः सोऽप्रयच्छन् भ्रूणहत्यामृतावृतावाप्नोति । एतच्चोक्तलक्षणवरसंभवे वेदितव्यम् । यदा पुनर्दातृणामभावस्तदा कन्यैव गच्छं- तमनाईमुक्तलक्षणं वरं स्वयमेव वरयेत् ॥ ६३-६४ ॥ भाषा—पिता, पितामह, भाई, कुल का कोई पुरुष और माता—इनमें क्रमशः पहले वाले के अभाव में आगे वाला यदि प्रकृतिस्थ अर्थात् उन्मादादि रोग से मुक्त हो तो कन्यादान दे । ( यदि कन्यादान का अधिकारी व्यक्ति ) कन्यादान नहीं करता तो कन्या के प्रत्येक ऋतुकाल में उसे भ्रूणहत्या का पाप लगता है । यदि कन्यादान देने वाला कोई भी न हो तो कन्या योग्य वर का स्वयं वरण कर लेना चाहिए ॥ ६३-६४ ॥ कन्याहरणे दण्डः— सकृत्प्रदीयते कन्या हरंस्तां चोरदण्डभाक् । सकृदेव कन्या प्रदीयते इति शास्त्रनियमः । अतस्तां दत्त्वा अपहरन् कन्यां चोरवद्दण्ड्यः ॥ भाषा—कन्या एक ही बार (विवाह में) दी जाती है; अतः ( उसे देकर पुनः ) उसका अपहरण करने वाला चोर के समान दण्ड का भागी होता है । एवं सर्वत्र प्रतिषेध प्राप्तेऽपवादमाह-- दत्तामपि हरेत्पूर्वाच्छ्रेयांश्चेद्वर आव्रजेत् ॥ ६५ ॥ यदि पूर्वस्माद्वराच्छ्रेयान्विद्याभिजनाद्यतिशययुक्तो वर आगच्छति, पूर्वस्य च पातक्योगो दुर्वृत्तत्वं वा, तदा दत्तामपि हरेत् । एतच्च सप्तमपदा- त्प्राग्द्रष्टव्यम् ॥ ६५ ॥ भाषा—किन्तु यदि पहले वर स अच्छा कोई दूसरा वर मिल जाय तो दी हुई कन्या का भी हरण कर ले ॥ ६५ ॥ अनाख्याय दद्दोषं दण्ड्य उत्तमसाहसम् । अदुष्टां तु १ त्यजन् दण्ड्यो दूषयंस्तु मृषा शतम् ॥ ६६ ॥ यः पुनश्चक्षुर्ग्राह्यं दोषमनाख्याय कन्यां प्रयच्छति असावुत्तमसाहसं दण्ड्यः । उत्तमसाहसं च ( आचा० ३६६ ) वक्ष्यते । अदुष्टां तु प्रतिगृह्य त्यजन् उत्तम- १. च त्यजन् ।