याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

आचाराध्यायः ३७ शनम्। सारुन्धतीसमाचारा स्वर्गलोके महीयते। यावच्चाग्नौ मृते पत्यौ स्त्री नात्मानं प्रदाहयेत्। तावन्न मुच्यते सा हि स्त्रीशरीरात्कथञ्चन ॥' इति हारीतोऽपि-'मातृकं पैतृकं वापि यत्र चैव प्रदीयते। कुलत्रयं पुनात्येषा भर्तारं यानुगच्छति ॥' इति, तथा-'आर्त्तार्ते मुदिते हृष्टा प्रोषिते मलिना कृशा। मृते म्रियेत या पत्यौ सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रता ॥ इति। अयं च सकल एव सर्वासां स्त्रीणामगर्भिणीनामबालापत्यानामाचण्डालं साधारणो धर्मः, 'भर्तारं याऽनुगच्छति' इत्यविशेषोपादानात्। यानि च ब्राह्मण्यनुगमननिषेधपराणि वाक्यानि-'मृतानुगमनं नास्ति ब्राह्मण्या ब्रह्मशासनात्। इतरेषु तु वर्णेषु तपः परममुच्यते ॥ जीवन्ती तद्धितं कुर्यान्मरणादात्मघातिनी। या स्त्री ब्राह्मणजातीया मृतं पतिमनुव्रजेत् ॥ सा स्वर्गमात्मघातेन नात्मानं न पतिं नयेत् ॥ इत्येवमादीनि, तानि पृथक्चित्यधिरोहणविषयाणि, 'पृथक्चितिं समासाद्य न विप्रा गन्तुमर्हति' इति विशेषस्मरणात्। अनेन क्षत्रियादिस्त्रीणां पृथक्चित्यभ्य- नुज्ञा गम्यते। यत्तु कैश्चिदुक्तं-पुरुषाणामिव स्त्रीणामप्यात्महननस्य प्रतिषिद्धत्वा- दतिप्रवृद्धस्वर्गाभिलाषायाः प्रतिषेधशास्त्रमतिक्रामन्त्या अयमनुगमनोपदेशः श्येन- वत्। यथा 'श्येनेनाभिचरन्यजेत' इति तीव्रक्रोधाक्रान्तस्वान्तस्य प्रतिषेधशास्त्र- मतिक्रामतः श्येनोपदेश इति,-तदयुक्तम्। ये तावत् श्येनकरणिकायां भावनायां भाव्यभूतहिंसायां विधिसंस्पर्शाभावेन प्रतिषेधसंस्पर्शात्फलद्वारेण श्येनस्यानर्थतां वर्णयन्ति, तेषां मते हिंसाया एव स्वर्गार्थतया अनुगमनशास्त्रेण विधीयमानत्वा- त्प्रतिषेधसंस्पर्शाभावादग्नीषोमीयवत्स्पष्टमेवानुगमनस्य श्येनवैषम्यम्। यत्तु मतं- हिंसा नाम मरणानुकूलो व्यापारः, श्येनश्च परमारणानुकूलव्यापाररूपत्वाद्विद्वेष, कामाधिकारे च करणांशे रागतः प्रवृत्तिसंभवेन विधेरप्रवर्तकत्वात्। रागप्रयुक्त- हिंसारूपत्वात् श्येनः प्रतिषिद्धः स्वरूपेणैवानर्थकर इति, तत्राप्यनुगमनशास्त्रेण मरणस्यैव स्वर्गसाधनतया विधानान्मरणे यद्यपि रागतः प्रवृत्तिस्तथापि मरणानुकूले व्यापारेऽग्निप्रवेशादावितिकर्तव्यतारूपे विहित एव प्रवृत्तिरिति न निषेधस्यावकाशः 'वायव्यं श्वेतालभेत भूतिकामः' इतिवत्; तस्मात्स्पष्टमेवानु- गमनस्य श्येनवैषम्यम्। यत्तु-'तस्मादुह न पुरायुषः स्वःकामी प्रेयात्' इति श्रुतिविरोधादनुगमनमयुक्तमिति, यच्च 'तदुह न स्वःकामी आयुषः प्राङ् न प्रेयात्' इति स्वर्गफलोद्देशेनायुषः प्रागायुर्व्ययो न कर्तव्यो मोक्षार्थिना, यस्मादायुषः

---

१. अयं सर्वासां। २. माचाण्डालानां। ३. चित्यन्वारोहण। ४. विशेषोपादानात्। ५. प्रतिषिद्धशास्त्र। ६. कर्तव्यतारूपं। ७. स्वर्गकामः। ८. प्रेयादिति।