योगिनी हृदयम् (अमृतानन्दनाथ विमर्शिनी एवं पं. व्रजवल्लभ द्विवेदी सविस्तार सटीक)

आद्यनाथविरचिता ३९७ इच्छैवाऽस्य¹ परिम्लाना शक्तितत्त्वमिति² स्मृतम् । स्वेच्छया ³रचितं विश्वमाच्छाद्याऽहन्तया स्थितम् ॥१९॥ तदेव तत्त्वं सादाख्यं ⁴सर्वानुग्रहो⁵न्मुखम् । तदेवेश्वरतत्त्वं स्यात् पश्यद् विश्वमिद⁶न्तया ॥२०॥ ⁷अहन्तेदन्तयोरैक्यमति⁸र्विद्या निगद्यते । स्वाङ्गकल्पेषु⁹ भावेषु मायातत्त्वं विभेदधीः ॥२१॥ मायागृहीतसंकोचः¹⁰ शिवः पुंस्तत्त्वमुच्यते । अयमेव हि संसारी ¹¹जीवो ¹²भोक्तेति ¹³गद्यते ॥२२॥ ज्ञत्व-¹⁴कर्तृत्व-पूर्णत्व-नित्यत्वाद्याश्च शक्तयः । तत्संकोचात् संकुचिताः¹⁵ कलाद्या¹⁶तमतया मताः¹⁷ ॥२३॥ मायात्मनः¹⁸ कला¹⁹नाम किञ्चित्कर्तृत्व²⁰कारणम् । विद्या किञ्चिज्ज्ञताहेतू रागोऽभिष्वङ्गकारणम् ॥२४॥ कालः परिच्छेदे²¹करो नियतिश्शेदमेव मे²² । कर्तव्यं ²³ नान्यदित्येषा²⁴ व्यवस्था ²⁵यन्त्रणाकृतिः ॥२५॥ प्रकृतिर्गुणसाम्यं स्यादहङ्कारादिजन्मभूः । अहं ममेद²⁶मित्येतद्बुद्धिहेतु²⁷रहङ्कृतिः ॥२६॥ बुद्धिरध्यवसायस्य कारणं निश्चयात्मनः²⁸ । संकल्पस्य विकल्पस्य ²९बीजं मन ³⁰उदीर्यते ॥२७॥ वचनादेश्च³¹ शब्दादेर्वागादिश्रवणादि³²कम् । कारणं श्रवणादीनां ग्राह्यं तन्मात्रपञ्चकम् ॥२८॥ १. इच्छैव सा-मु., इच्छा चास्य-अघ. । २. मुदञ्चयन्-मु., मुदङ्कुरा-स. अक. ख. ग. म., तत्त्वं चिदङ्कुरम्-अघ. । ३. सूचितं-मु. अघ. म., यास्य चितं-अख. ग. । ४. विश्वा-अक., सर्वान्निग्र-म. । ५. णोद्यतम्-मु. । ६. महन्तया-अख. ग. घ. म. । ७. इदन्ताहन्तयोः-मु. स. अक. । ८. मिति-मु., मतिर्विद्येति ग-अक. । ९. रूपेषु -स. अक. ख. ग. म., भूतेषु-अघ. । १०. संकल्पः-ल. । ११. भव्यो-स. अक । १२. भोक्तैव-मु. म., भोक्तेव-ल. अग. स. । १३. दृश्यते-मु. अग. । १४. पूर्णत्व- कर्तृत्व-स. अक. । १५. चितः-मु. अघ. । १६. द्याश्च-अख. ग. घ., ला स्वात्म-म.। १७. मतः-मु., स्थितः-अघ. । १८. त्मकं-मु., त्मना-अघ. । १९. ज्ञेया-अख. ग. म. । २०. लक्षणा-अघ. । २१. च्छित्ति-स., च्छिन्नकलो-अख. ग., च्छिन्न-म. । २२. हि-स. अक. । २३. व्या-अघ. । २४. दित्यङ्ग-स. । २५. मन्त्र-अक. । २६. ममैतदि-स. अक. । २७. रेखा ह्यह-स. अक. । २८. त्मिका-स. अक. । २९. स्थानं-अक. । ३०. इती-स. अक., उदीरितं-अख. ग. म. । ३१. द्यैश्च-स. अक. । ३२. त्मकम्-स. अक. ।