युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

११६ युक्तिकल्पतरौ— अवृत्तं[ मौक्तिकं यच्च चिपिटं तन्निगद्यते । मौक्तिकं ध्रियते येन तस्य कीर्त्तिर्भवेत् सदा ॥ २७ ॥ त्रिकोणं त्र्यस्रमाख्यातं सौभाग्य-क्षयकारकम् । दीर्घं यत्तत् कृशं प्रोक्तं प्रज्ञाविध्वंस-कारकम् ॥ २८ ॥ निमग्नमेकतोयच्च कृश-पार्श्वं तदुच्यते । सदोषं मौक्तिकं निन्द्यं निरुद्योगकरं हि तत् ॥ २९ ॥ अवृत्तं पिड़कोषेतं सर्व्वसम्पत्ति-हारकम् । यस्मिन् कृत्रिमसन्देहः क्वचिद्भवति मौक्तिके ॥ ३० ॥ उष्णे सलवणे स्नेहे निशां तद्वासयेज्जले । व्रीहिभिर्मर्द्दनीयं वा शुष्कवस्त्रोपवेष्टितम् ॥ यत्तु नायाति वैवर्ण्यं विज्ञेयं तदकृत्रिमम् ॥ ३१ ॥ तथाहि,— क्षिपेद्गोमूत्रभाण्डे तु लवण-क्षारसंयुते । स्वेदयेदग्निना वापि शुष्कवस्त्रेण वेष्टयेत् ॥ ३२ ॥ हस्ते मौक्तिकमादाय व्रीहिभिश्चोपघर्षयेत् । कृत्रिमं भङ्गमाप्नोति सहजञ्चाति दीप्यते ॥ ३३ ॥ कृत्वा पचेत् सुपिहिते शुभदार * भाण्डे, मुक्ताफलं निहित नूतनशुक्ति-काण्डम् । स्फोटन्तथा प्रणिदधौत ततश्च भाण्डात् ; संस्थाप्य धान्यनिचये च तमेकमासम् ॥ ३४ ॥ भादाय तत्सकलमेव ततोऽङ्ग(१)भाण्डम्, जम्बौरजातरस-योजनया विपक्वम् । ( १ ) ततोऽन्यभाण्डम् इति (ग) पुस्तक पाठः ।

• दारुत्यौषधिविशेषः। अथवा 'दारु' इति पाठे दीर्य्यते इति व्युत्पत्त्या काष्ठ- मयं पात्रम् इति ।