भारतकोश
१०८ उपनिषद् (साधना खण्ड - भाग ३)

१०८ उपनिषद् (साधना खण्ड - भाग ३)

108 Upanishads Part 3 - Sadhana Khand

पण्डित श्रीराम शर्मा आचार्य द्वारा

स्रोत: संस्कृति संस्थान बरेली · संस्कृति संस्थान बरेली (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished572 पृष्ठ

पृष्ठ 215, कुल 572 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 215

त्रिशिखिब्राह्मणोपनिषत् [ २०७. मनसो धारणादेव पवनो धारितो भवेत् । मनसः स्थापने हेतुरुच्यते द्विजपुङ्गव ॥११३ कारणानि समाहृत्य विषयेभ्यः समाहितः । अपानमूर्ध्वमाकृष्येदुदरोपरि धारयेत् ॥११४ बध्नन्कराभ्यां श्रोत्रादिकरणानि यथातथम् । युञ्जानस्य यथोक्तेन वर्त्मना स्ववशं मनः ॥११५ शरीर का जो अङ्ग रोग पीड़ित हो तो उसमें वायु को धारण करने से वह दूर हो जाता है ॥ ११२ ॥ मन की धारणा हो जाने से वायु की धारणा भी होने लगती है। मन को स्थित करने के लिये प्राण को साधन बतलाया गया है ॥ ११३ ॥ इन्द्रियों को विषयों से हटाकर अपान वायु को ऊपर खींचकर ऊपर ही धारण करे, कानों को हाथों से बन्द किये रहे। इस साधन से मन वश में हो जाता है ॥ ११४-११५ ॥ मनोवशात्प्राणवायुः स्ववशे स्थाप्यते सदा । नासिकापुटयोः प्राणः पर्यायेण प्रवर्तते ॥११६ तिस्रश्च नाडिकास्तासु म यावन्तश्चरत्ययम् । शङ्खिनीविवरे याम्ये प्राणः प्राणभृतां सताम् ॥११७ तावन्तं च पुनः कालं सौम्ये चरित संततम् । इत्थं क्रमेण चरता वायुना वायुजिन्नरः ॥११८ अहश्च रात्रि पक्षं च मासं मत्वायनादिकम् । अन्तर्मुखो विजानीयात् कालभेदं समाहितः ॥११९ अङ्गुष्ठादिस्ववावयवास्फुरणदर्शनैरपि । अरिष्टं जीवितस्यापि जानीयात्क्षयमात्मनः ॥१२० इस प्रकार मन पर अधिकार हो जाने से प्राणवायु नियमित-