बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

एकादशः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः ८५

पितुरित्यपरे शुक्लप्राधान्यात् ॥ १९ ॥

**अनु०—**अन्य लोगों का मत है कि इस अवसर पर पिता का ही आशौच होता है, क्योंकि सन्तानोत्पत्ति में पिता के वीर्य की ही प्रधानता होती है ॥ १९ ॥

न हि शुक्लमन्तरेण भवन्तीति ॥ १९ ॥

ननु क्षेत्रमन्तरेणाऽपि प्रजा न भवन्तीत्याशङ्कयाऽऽह—

अयौनिजा ह्यपि पुत्राश्श्रूयन्ते ॥ २० ॥

**अनु०—**क्योंकि श्रुति में अयोनिज ( माता के गर्भ से न उत्पन्न होने वाले ) पुत्रों का उल्लेख है ॥ २० ॥

टि०— यथा अगस्त्य, वसिष्ठ। उर्वशी को देखकर मित्रावरुण देवो का वीर्यं वासतीवर नामके यज्ञ-कलश में गिरा जिससे अगस्त्य और वसिष्ठ उत्पन्न हुए ।

इस कथा के विषय में सायणाचार्य ने निम्नलिखित श्लोक उद्धृत किये हैं।

तयोरादित्ययोस्सत्रे दृष्ट्वाऽप्सरसमुर्वशीम् ।
रेतश्चस्कन्द तत्कुम्भे न्यपतत् वासतीवरे ॥
तेनैव तु मुहूर्तेन वीर्यवन्तो तपस्विनौ ।
अगस्त्यश्च वसिष्ठश्च तत्रर्षी सम्बभूवतुः ।
बहुधा पतितं रेतः कलशे च जले स्थले ॥
स्थले वसिष्ठस्तु मुनिस्सम्भूत ऋषिसत्तमः ।
कुम्भे त्वगस्त्यस्सम्भूतो जले मत्स्यो महाद्युतिः ॥
उदियाय ततोऽगस्त्यः शम्यामात्रो महातपाः ।

अगस्त्यवसिष्ठादयः । तथा हि—'मित्रावरुणयोर्दीक्षितयोरुर्वशीमप्सरसं

---

१. तयोरगस्त्यवसिष्ठयोराख्यायिकावेदकाः श्लोकाः सायणाचार्यैरेवमुदाहृताः-
तयोरादित्ययोस्सत्रे दृष्ट्वाऽप्सरसमुर्वशीम् । रेतश्चस्कन्द तत्कुम्भे न्यपतत् वासतीवरे । तेनैव तु मुहूर्तेन वीर्यवन्तो तपस्विनौ । अगस्त्यश्च वसिष्ठश्च तत्रर्षी सम्बभूवतुः । बहुधा पतितं रेतः कलशे च जले स्थले । स्थले वसिष्ठस्तु मुनिस्सम्भूत ऋषिसत्तमः । कुम्भे त्वगस्त्यस्सम्भूतो जले मत्स्यो महाद्युतिः । उदियाय ततोऽगस्त्यः शम्यामात्रो महातपाः । इति ।
**मन्त्रस्याऽयमर्थः—**उत अपि च हे वसिष्ठ त्वं मैत्रावरुणः मित्रावरुणयोः पुत्रोऽसि । हे महान् ! वसिष्ठ उर्वश्याः तन्नाम्न्या अप्सरसः सम्बन्धिनो मनसोऽधि जातः । मित्रावरुणयोरुर्वशीविषयकान्मानससङ्कल्पाज्जात इत्यर्थः । विश्वे देवाः कलशे स्कन्नं रेतरूपं त्वा पुष्कराख्ये स्थाने दैव्येन देवसम्बन्धिना ब्रह्मणा वेदराशिनाऽधारयन् इति ॥