भारतकोश
बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Brihadaranyaka Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished1,402 पृष्ठ

पृष्ठ 1030, कुल 1402 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1030
१०१६बृहदारण्यकोपनिषद्[अध्याय ४

| तत् कस्मिन् काल इति । उच्यते यत्रैतद् भवति । एतदिति क्रियाविशेषणम् । ऊर्ध्वोच्छ्वासी यत्रोर्ध्वोच्छ्वासित्वमस्य भवतीत्यर्थः । दृश्यमानस्याप्यनुवदनं वैराग्यहेतोः—ईदृशः कष्टः खल्वयं संसारः, येनोत्क्रान्तिक काले मर्मसु उत्कृत्त्यमानेषु स्मृतिलोपो दुःखवेदनार्तस्य पुरुषार्थसाधनप्रतिपत्तौ चासामर्थ्यं परवशीकृतचित्तस्य । तस्माद् यावदियमवस्था नागमिष्यति, तावदेव पुरुषार्थसाधनकर्त्तव्यतायाम् अप्रमत्तो भवेदित्याह कारुण्याच्छ्रुतिः ॥ ३५ ॥ | [ यदि कहें । ऐसा किस समय होता है ? तो जिस समय ऐसा होता है, वह बतलाया जाता है । यहाँ 'एतत्' क्रियाविशेषण है । ऊर्ध्वोच्छ्वासी अर्थात् जहां इसका ऊर्ध्वोच्छ्वास हो जाता है । यह अवस्था दिखायी देनेवाली है, तो भी वैराग्यके लिये इसका अनुवाद किया जाता है—निश्चय ही यह संसार ऐसा कष्टप्रद है कि देहत्यागके समय मर्मस्थानोंका छेदन होनेपर दुःख और वेदनासे व्याकुल हुए पुरुषकी स्मृति नष्ट हो जाती है तथा उस परवशचित्त पुरुषका पुरुषार्थके साधनोंकी प्राप्तिमें कोई सामर्थ्य नहीं रहता । अतः जबतक यह अवस्था न आवे तबतक ही पुरुषको पुरुषार्थसाधनोंके करनेमें सावधान रहना चाहिये—ऐसा श्रुति करुणावश कहती है ॥ ३५ ॥ |

ऊर्ध्वोच्छ्वास क्यों और किसलिये होता है ?

| तदस्योर्ध्वोच्छ्वासित्वं कस्मिन् काले किंनिमित्तं कथं किमर्थं वा स्यात् । इत्येतदुच्यते-- | उसका ऊर्ध्वोच्छ्वास किस समय किस कारणसे किस प्रकार और किसलिये होता है। यह बतलाया जाता है— |

स यत्रायमणिमानं न्येति जरया वोपतपता वाणिमानं निगच्छति तद् यथाम्रं वोदुम्बरं वा पिप्पलं वा बन्ध-