दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

३४२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

राणि नरशिरः कपालानि, पर्यहिण्डन्त शुष्काः काकमण्डल्यः, शूनी- भूतानि नगरग्रामखर्वटपुटभेदनादीनि । ( २२ ) त एते गृहपतयः सर्वधान्यनिचयमुपयुज्या जाविकं गवलगणं गवां यूथं दासीदासजनमपत्यानि ज्येष्ठमध्यमभार्ये च क्रमेण भक्षयित्वा 'कनिष्ठभार्या धूमिनी श्वो भक्षणीया' इति समकल्पयन् । अथ कनिष्ठो धन्यकः प्रियां स्वामत्तुमक्षमस्तया सह तस्यामेव निश्यपासरत् । मार्ग-

राणि=बलाकावद् बकपङ्क्तिवत्पाण्डुराणि-शुभ्राणि । नरशिरःकपालानि=मृतमनुष्य- मस्तकास्थीनि । पर्यहिण्डन्त=इतस्ततो धावन्तिस्म । शुष्काः निराहारत्वात् क्षीणाः । काकमण्डल्यः वायससमूहाः । नगरं बहुजनावासः, ग्रामः स्वल्पजनस्था- नम्, खर्वटं क्षुद्रग्रामः, पुटभेदनं पल्ली । ( २२ ) ते एते पूर्ववर्णिताः । गृहपतयः गृहिणो धनकादयः । सर्वधान्यनिचयं निखिलधान्यराशिम् । उपयुज्य भक्षयित्वा । अजाविकम्-अजाश्च अवयश्च तेषां समूहोऽजाविकम् । गृहपालितानजान् छागान् अवीन् मेषांश्चेत्यर्थः । गवलगणं महिषान् । गवां धेनूनां यूथं समूहम् । अपत्यानि पुत्रकन्यादीन् । ज्येष्ठेति-ज्येष्ठस्य धनकस्य मध्यमस्य च धान्यकस्य भार्ये पत्नीद्वयम् । कनिष्ठभार्या कनिष्ठस्य धन्य- कस्य पत्नी । श्वः आगामिदिने । समकल्पयन् निर्द्धारितवन्तः । अथ तच्छ्रवणा- नन्तरम् । प्रियां पत्नीं स्वां स्वकीयाम् अत्तुं भक्षयितुम् । अक्षमः अनुरागादसमर्थः। तया स्वपत्न्या धूमिन्या । निशि रात्रौ । अपासरत् पलायिष्ट । मार्गक्लान्ताम् अध्व- श्रान्ताम् । पत्नीमिति शेषः । उद्वहन् स्कन्धे कृत्वा । जगाहे प्रविवेश । स्वमांसेति- स्वस्य निजस्य मांसासुग्भ्यां मांसरुधिराभ्यामपनीते दूरीकृते क्षुत्पिपासे क्षुधातृष्णे- यस्यास्ताम् । तां धूमिनीम् । नयन् वहन् । अन्तरे मार्गमध्ये । कमपि-अपरिचि-

इधर-उधर घूमने लगा। नगर, ग्राम, छोटे ग्राम और कसबे सभी वीरान (शून्य) दीखने लगे । ( २२ ) उन तीनों गृहपतियोंने (धनक आदिने) अपने घरोंमें धरी हुई अन्न राशिको खा डाला । तदनन्तर भेड़, बकरी, बकरोंको खा डाला । पुनः भैंस, भैंसोंको फिर गौ, बच्छोंको पश्चात् दास, दासियोंको, उसके बाद बच्चे-बच्चियोंको और आखिरीमें बड़े भाईकी स्त्री तथा मझले भाईकी स्त्रीको खा डाला । 'अब छोटे भाईकी औरतको कल खायेंगे' ऐसा निर्धारण किया । परन्तु, छोटे भाई धन्यकने अपनी स्त्रीका भक्षण करना नापसन्द किया और वह धन्यक उसी रातमें स्त्रीके साथ वहांसे भाग निकला । मार्गमें चलनेके परिश्रमसे थकी हुई अपनी प्रियाको वह यदा-कदा कंधे आदिपर