गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 273, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० १२ २३५ उद्गाता अभृग्वङ्गिरोवित् ब्रह्मा भवति ) वे ही अनजानकार लोग होते हैं जहां ऋग्वेद [ स्तुति विद्या ] न जानने वाला होता, यजुर्वेद [ संगतिकरण विद्या ] न जानने वाला अध्वर्यु, सामवेद [ मोक्षविद्या ] न जानने वाला उद्गाता, और भृगु-अङ्गिराओं [ प्रकाशमान ज्ञान वाले चारों वेदों ] को न जानने वाला ब्रह्मा होता है। ( यजस्व एव हन्त तु ते तत् वक्ष्यामि यथा सूत्रे मणिः इव, वा सूत्रम् इव मणौ, सूत्रम् एतानि उक्थाहानि भवन्ति, तस्मात् यः एव सर्ववित् स्यात् तं ब्रह्माणं कुर्वीत ) तू यज्ञ ही कर, अरे भाई, तुझसे यह कहता हूं, क्योंकि भूत में मणि के समान अथवा मणि में सूत के समान [ यह व्यवहार है ], सूत यह सब उक्थाहानि [ प्रधान स्तोत्रों के दिन ] हैं [और मणि के समान याजक लोग हैं ], इसलिये जो ही सब जानने वाला होवे, उसको ब्रह्मा बनावे, ( एष ह वै विद्वान् सर्ववित् ब्रह्मा यत् भृग्व- ङ्गि़रोवित् ) यही विद्वान् सब जानने वाला ब्रह्मा होवे जो भृगु अङ्गिराओं [ प्रकाशमान ज्ञान वाले चारों वेदों ] को जानने वाला है। ( एते ह वै अस्य सर्वस्य शमयितारः पालयितारः ) यह ही [ वेदवेत्ता लोग ] इस सब यज्ञ के शान्ति देने वाले और पालन- करने वाले हैं। ( तस्मात् ब्रह्मा स्तुते वहिःपवमाने वाचयति ) इस लिये ब्रह्मा स्तुति किये हुये बहिःपवमान [ इस नाम वाले स्तोत्र ] में यह वचता है [ आगे क० १२ देखो ] ॥ ११ ॥ भावार्थः--होता, अध्वर्यु, उद्गाता और ब्रह्मा के विषय में गो० पू० २। १८ देखो ॥ ११ ॥ कण्डिका १२ ॥ श्येनोऽसि गायत्रच्छन्दा अनु त्वा॒रभे स्व॒स्ति मा सम्पारयेति । १ । स यदाह श्येनोऽसीति सोमं वा एतदाहैष ह वा अग्नि॒र्भूत्वाऽस्मिँल्लोके संश्याययति । तद्यत्सं- श्याययति तस्माच्छ्ये॒नस्तच्छ्येनस्य श्येनत्वं । २ । स यदाह गायत्रच्छन्दा अनु त्वारभ इति गायत्रेण च्छन्दसा वसुभिर्देवैः प्रातःसवनेऽस्मिंल्लोकेऽग्नि सन्त॒मन्वार- भते । ३ । स यदाह स्वस्ति मा सम्पारयेति गायत्रेणैव च्छन्दसा वसुभिर्देवैः प्रातःसवनेऽस्मिंल्लोकेऽग्निना देवेन स्वस्ति मा सम्पारयेति । ४ । गायत्रेणै॒वैनन्त- च्छन्दसा वसुभिर्देवैः प्रातःसवनेऽस्मिंल्लोकेऽग्निना देवेन स्वस्ति सम्पद्यते य एवं वेद । ५ ॥ १२ ॥ तुन् णित् । यज्ञभूमौ ( पर्य्यशिपः ) शिल्लु विशेषणे-लुङ् लोडर्थे । परितः सर्वतः विशिष्टं नियतं कुरु ( यज्ञवास्तुम् ) यज्ञगृहम् ( आशिपः ) आशीर्वादान् । कल्याणवचनानि ( वेद ) जानामि ( आगुः ) आ-अगुः । आ + इण् गतौ-लुङ् लिङर्थे । आगच्छेयुः ( विद्वांसः ) जानन्तः ( याजयेयुः ) यज्ञं कारयेयुः ( अभृग्व- ङ्गि़रोवित् ) भृगून् प्रकाशमानान् अङ्गिरसो वेदान् न वेत्ति जानाति सः ( उक्था- हानि ) वच परिभाषणे -थक् । प्रधानस्तोत्रदिनानि ( शमंयितारः ) शान्तिकर्तारः ( बहिःपवमाने ) वहिष्पवमाने । एतन्नामके स्तोत्रे ॥