भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 275, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 275

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० १३ ॥ २३७ [ श्रेष्ठ विद्वानों ] के साथ प्रातःसवन के समय इस लोक में अग्निदेव [ व्यापक परमात्मा ] के साथ कल्याण समृद्ध करता है, जो ऐसा जानता है । ५ । ।। १२ ।। भावार्थ:--परमेश्वर ज्ञान को मुख्य समझ कर मनुष्य को अपना कर्तव्य करना चाहिए ॥ १२ ॥ विशेष:--श्येनोऽसि···, यह अथर्ववेद ६ । ४८ । १ । के तीन पाद हैं, [ पारय ] पद के स्थान पर वेद में [ वह ] पद है ॥ कण्डिका १३ ॥ अथ माध्यन्दिने पवमाने वाचयति सम्राडसि त्रिष्टुप्छन्दा अनु त्वारभे स्वस्ति मा सम्पारयेति । १ । स यदाह सम्राडसीति सोमं वा एतदाहैष ह वै वायुर्भूत्वाऽन्तरिक्षलोके सम्भ्राजति, तद्यत् सम्राजति॑ तस्मात्सम्राट् तत् साम्राज्यस्य सम्राट्त्वं । २ । स यदाह त्रिष्टुप्छन्दा अनु त्वारभ इति त्रैष्टुभेन छन्दसा रुद्रैर्दे- वैर्माध्यन्दिने सवनेऽन्तरिक्षे लोके वायुं सन्तमान्वारभते । ३ । स यदाह स्वस्ति मा सम्पारयेति त्रैष्टुभेनैव च्छन्दसा रुद्रैर्देवैर्माध्यन्दिने सवनेऽन्तरिक्षलोके वायुना देवेन स्वस्ति मा सम्पारयेति । ४ । त्रैष्टुभेनैवेनं तच्छन्दसा रुद्रैर्देवैर्मा- ध्यन्दिने सवनेऽन्तरिक्षलोके वायुना देवेन स्वस्ति सम्पद्यते य एवं वेद । ५ ॥ १३ ॥ कण्डिका १३ ॥ माध्यन्दिन सवन की स्तुति का मन्त्र सोम विषय में ॥ ( अथ माध्यन्दिने पवमाने वाचयति, त्रिष्टुप्छन्दाः सम्राट् असि त्वा अनु आरभे स्वस्ति मा संपारय इति १ ) फिर माध्यन्दिन पवमान में वह [ ब्रह्मा ] बांचता है—तू तीनों [ आध्यात्मिक, आधिभौतिक और आधिदैविक ] ताप रोकने में समर्थ सम्राट् [ राजराजेश्वर परमात्मा ] है, तुझको निरन्तर मैं ग्रहण करता हूं, कल्याण के साथ मुझको तू यथावत् पार लगा । १ । ( सः यत् आह सम्राट् असि इति सोमं वै एतत् आह ) वह जो यह कहता है—तू सम्राट् [ राजराजेश्वर परमात्मा ] है—इस से वह सोम [ सर्व- जनक अथवा सर्वेश्वर परमात्मा ] को ही बताता है । ( एषः ह वै वायुः भूत्वा अन्त- रिक्षलोके सम्भ्राजति ) यह ही [ परमात्मा ] वायु [ अन्तर्यामी वा महाबली ] होकर अन्तरिक्ष लोक [ मध्य लोक ] में यथावत् राज करता है । ( तत् यत् सम्भ्राजति तस्मात् सम्राट् तत् ऽम्राजः सम्राट्त्वं २ ) सो जो वह यथावत् राज करता है, इससे वह सम्राट् [राज राजेश्वर] है, यही उस सम्राट् का साम्राज्य है । २ । ( सः यत् आह त्रिष्टु- प्छन्दाः त्वा अनु आरभे इति, त्रैष्टुभेन छन्दसा रुद्रैः देवैः माध्यन्दिने सवने ( श्येनत्वम् ) गतिमत्त्वम् ( गायत्रेण ) गानयोग्येन ( छन्दसा ) आह्लादकर्मणा ( आरभते ) परिगृह्णाति ( सम्पद्यते ) समृद्धं करोति वर्धयति ॥ १३—( सम्राट् ) राजराजेश्वरः ( त्रिष्टुप्छन्दाः ) ष्टुभ स्तम्भने--क्विप् । तापत्रयस्य आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकरूपस्य स्तोभने वर्जने छन्नः स्वा- तन्त्र्यं यस्य सः ( वायुः ) गतिमान् । बलिष्ठः । वायुरिव अन्तर्यामी