गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० १६ ॥ २४१ विद्या ] ही महत्त्व, जगती [ जगत् का उपकार करने वाली विद्या ] ही यश और अनुष्टुप् [ निरन्तर पदार्थों की स्तुति विद्या ] ही सब है । ४ । ( प्राची एव भर्गः, प्रतीची एव महः, उदीची एव यशः, दक्षिणा एव सर्वम् ५ ) पूर्व दिशा [ की विद्या ] ही तेज, पश्चिम दिशा ही महत्त्व, उत्तर दिशा ही यश और दक्षिण दिशा ही सब है । ५ । ( वसन्तः एव भर्गः, ग्रीष्मः एव महः, वर्षाः एव यशः, शरत् एव सर्वम् ६ ) वसन्त ऋतु ही तेज, ग्रीष्म ही महत्त्व, वर्षा ही यश, और शरद् ऋतु [ की विद्या ] ही सब है । ६ । ( त्रिवृत् एव भर्गः, पञ्चदशः एव महः, सप्तदशः एव यशः, एकविंशः एव सर्वम् ७ ) त्रिवृत् स्तोत्र ही तेज, पंचदश यज्ञ ही महत्त्व, सप्तदश यज्ञ ही यश, और एक- विंश यज्ञ ही सब है । ७ । ( ऋग्वेदः एव भर्गः यजुर्वेदः एव महः, सामवेदः एव यश, ब्रह्मवेदः एव सर्वम् ८ ) ऋग्वेद [ पदार्थों की स्तुति विद्या ] ही तेज, यजुर्वेद [ संगतिकरण विद्या ] ही महत्त्व, सामवेद [ मोक्षविद्या ] ही यश और ब्रह्मवेद [ अथर्व- वेद वा ब्रह्मविद्या ] ही सब है । ८ । ( होता एव भर्गः, अध्वर्युः एव महः, उद्गाता एव यशः ब्रह्मा एव सर्वम् ९ ) होता ही तेज, अध्वर्यु ही महत्त्व, उद्गाता ही यश, और ब्रह्मा ही सब है । ६ । ( वाक् एव भर्गः, प्राणः एव महः, चक्षुः एव यशः, मनः एव सर्वम् १० ) वाणी ही तेज, प्राण ही महत्त्व, आंख ही यश, और मन ही सब है । १० ॥ १५ ॥ भावार्थः—मनुष्य तेज आदि चार पदार्थों की प्राप्ति से दस प्रकार सब वस्तुओं के तत्त्ववेत्ता होकर देश काल के विचार से सर्वोपकारी बन कर सुखी होवें ॥ ५ ॥ विशेषः—इस कण्डिका को कण्डिका १६, १७, १८, १६ और २० से मिलाओ ॥ कण्डिका १६ ॥ स यदाह मयि भर्गं इति पृथिवीमेवैतत् लोकानामाहाग्निं देवानां वसून् देवान् देवगणानां गायत्रं छन्दसां प्राचीन्दिशां वसन्तमृतूनां त्रिवृतं स्तोमानाम्मृग्वेदं वेदानां हौत्रं होत्रकाणां वाचमिन्द्रियाणाम् ॥ १६ ॥ कण्डिका १६ ॥ भर्ग [ तेज ] का वर्णन ॥ ( सः यत् आह, मयि भर्गः इति, पृथिवीम् एव एतत् लोकानाम् आह, अग्निं देवानां, वसून् देवान् देवगणानां, गायत्रं छन्दसां, प्राचीं दिशां, वसन्तम् ऋतूनां, त्रिवृतं स्तोमानाम्, ऋग्वेदं वेदानां, हौत्रं होत्रकाणां, वाचम् इन्द्रियाणाम् ) पतिः ( महः ) महत्त्वम् ( यशः ) कीर्तिः ( पृथिवी ) भूगोलविद्या ( आदित्यः ) आदीप्यमानः सूर्यः ( चन्द्रमाः ) आह्लादको लोकः । चन्द्रवत् सुखप्रदः ( वसवः ) श्रेष्ठविद्वांसः ( आदित्याः ) अखण्डव्रतिब्रह्मचारिणः ( गायत्री ) गानयोग्यवेदविद्या ( त्रिष्टुप् ) त्रि+ष्टुभ् स्तम्भे–क्विप् । त्रीणि कर्मोपासनाज्ञानानि स्तोभते स्थिरीकरोति या सा विद्या ( जगती ) जगदुपकारिका विद्या ( अनुष्टुप् ) स्तोमति अर्चतिकर्मा–निघ० ३ । १४ । निरन्तरस्तुतिविद्या ॥ १६