भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 371, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 371

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १२ ॥ १३३ ऋचा] से प्राप्त करके मन्त्र कहे, (देवः सविता वन्द्यः अभूत्, अनूनः इदानीं नृभिः अह्नः उपवाच्यः) प्रकाशमान लोकप्रेरक सूर्य [के समान परमात्मा] वन्दना योग्य है, वह न्यूनता रहित [सूर्य] अब मनुष्यों करके दिन का नाम है [इस ब्राह्मण मन्त्र से], (यः रत्ना मानवेभ्यः यथा विभजति, श्रेष्ठं द्रविणं नः अत्र दधत् इति) जो [परमात्मा] रत्नों को मनुष्यों के लिये जैसे बांटता है, [वैसे ही] हमारे लिये यहां श्रेष्ठ धन देवे यह ब्राह्मण मन्त्र बोले । (ये अग्नयः अप्सु अन्तः इति सप्तभिः अभिजुहोति) जो अग्नियां [ईश्वर के तेज] जल के भीतर हैं [अथ० ३ । २१ । १-७]-इन सात [मन्त्रों] से वह यज्ञ करे । (यत् एव अस्य अवस्कन्नं भवति तत् एतत् एव अस्य अग्नौ स्वगाकरोति) जो ही इस [सोम रस] का अङ्ग जाना गया होता है, वह यह ही इसका [अङ्ग] अग्नि में गमन करता है । (हि अग्निः सुकृतीनां हविषां प्रतिष्ठा) क्योंकि अग्नि पुण्य कर्मों की और ग्रहण करने योग्य व्यवहारों की प्रतिष्ठा [ठहरने का ठिकाना] है । (अथ विसृप्य वैप्रुषान् होमान् जुह्वति, द्रप्सः चस्कन्द इति) फिर सरककर विविध पूर्तियुक्त ग्राह्यव्यवहारों को वे [यज्ञ करने वाले] ग्रहण करते हैं—हर्षकारी परमात्मा व्यापक है [अथर्व० १८ । ४ । २८ । यह मन्त्र पढ़कर], (याः एव अस्य अभिषूयमाणस्य विप्रुषः स्कन्दन्ति, अंशुः वा, ताः एव अस्य एतत् आहवनीये स्वगाकरोति) जो ही इस निचोड़े जाते हुए [सोम] की विविध पूर्ति क्रियायें अथवा अंश व्यापक हैं, वे ही इसके अब आहवनीय [अग्नि] में गमन करते हैं, (हि आहवनीयः आहुतीनां प्रतिष्ठा) क्योंकि आहवनीय [अग्नि] आहुतियों [देने लेने की क्रियाओं] की प्रतिष्ठा [ठहरने का स्थान] है । (यः ते द्रप्सः स्कन्दति इति, स्तोकः वै द्रप्सः) जो तेरा हर्षकारी व्यवहार व्यापक है [यजु० ७ । २६—यह मन्त्र पढ़ता है]—प्रसन्न करने वाला सूक्ष्म विषय ही हर्ष व्यवहार है । (यः ते अंशुः बाहुच्युतः धिषणायाः उपस्थात् (देवः) प्रकाशमानः (सविता) लोकप्रेरकः सूर्यं इव परमात्मा (अनूनः) न्यूनतारहितः। परिपूर्णः (उपवाच्यः) प्रतिपाद्यः (वि भजति) विभज्य ददाति (द्रविणम्) धनम् (अग्नयः) ईश्वरतेजांसि (अप्सु) जलेषु (अवस्कन्नम्) अवगतम्। ज्ञातम् (स्वगाकरोति) स्वग, स्वगि सर्पणे—अच् । सुखप्रियादानु- लोम्ये (पा० ५ । ४ । ६३) स्वगशब्दात् कृञो योगे—डाच् बाहुलकात् आनु- लोम्ये । स्वगं सर्पणं व्यापनं करोति (सुकृतीनाम्) पुण्यकर्मणाम् (हविषाम्) ग्राह्यव्यवहाराणाम् (प्रतिष्ठा) स्थितिस्थानम् (वैप्रुषान्) विप्रुष्—अण्। विविधपूर्तियुक्तान् (होमान्) ग्राह्यव्यवहारान् (जुह्वति) गृह्णन्ति (द्रप्सः) वृतृवदिवचि० (उ० ३ । १२) दृप हर्षमोहनयोः—सप्रत्ययः । हर्षकारी परमात्मा (चस्कन्द) स्कन्दिर् गतिशोषणयोः--लिट् । स्कन्दति । गच्छति । व्याप्नोति (विप्रुषः) वि+प्रुष स्नेहनेसेचनपूरणेषु--क्विप् । विविधपूर्तयः (स्कन्दन्ति) व्याप्नुवन्ति (अंशुः) विभागः (स्वगाकरोति) स्वगाकुर्वन्ति । व्यापनं कुर्वन्ति (आहुतीनाम्) दानादानक्रियाणाम् (स्तोकः) ष्टुच प्रसादे दीप्तौ च—घञ् । प्रसन्नकरः । दीप्यमानः । सूक्ष्मविषयः (धिषणायाः) धृषेर्धिष च संज्ञायाम्