गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १ ३६१ जानने वाले मानते हैं—सोम यज्ञ ही समान स्वीकार किया हुआ है—[ इसलिये ] एक सोम यज्ञ दूसरे सोम यज्ञ से समान स्वीकार किया गया है ॥ २४ ॥ भावार्थः—मनुष्य विद्वानों के बुलाने को पहिले से निमन्त्रण देवे, जिससे वे उचित समय पर निर्विघ्न आ सकें ॥ २४ ॥ इति श्रीमद्राजाधिराज प्रथितमहागुणमहिम श्रीसयाजीराव गायकवाडा- धिष्ठित बड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु लब्धदक्षिणेन श्रीपण्डितक्षेमकरणदासत्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते गोपथब्राह्मणभाष्य उत्तरभागे द्वितीयः प्रपाठकः समाप्तः ॥ अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे पौषमासे कृष्णप्रतिपदायां तिथौ १६८० [ अशीत्युत्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे समाप्तिमगात् । मुद्रितम्—भाद्रशुक्ला ८ संवत् १६८० वि० ता० ६ सेप्टेम्बर सन् १९२४ ई० ॥ अथ तृतीयः प्रपाठकः ॥ कण्डिका १ ॥ ओ३म् । देवपात्रं वै वषट्कारः । यद्वषट् करोति, देवपात्रेणैव तद्देवता- स्तर्पयति । अथो यदाभितृष्यन्तीरभिसंस्थं तर्पयति, एवमेव तद्देवतास्तर्पयति । यदनुवषट् करोति, तद्यथैवाडोऽश्वान्वा गा वा पुनरभ्याधारं तर्पयति, एवमेव तद्देवतास्तर्पयति, यदनुवषट् करोति । इमानेवाग्नीनुपासत इत्याहुर्धिष्ण्यानथ कस्मात् पूर्वस्मिन्नेवाग्नौ जुह्वति पूर्वस्मिन्वषट् करोति ! यदेव सोमस्याग्ने वीहीति अनुवषट् करोति, तेनैव वषट् करोति, धिष्ण्यान् प्रीणाति । अथ संस्थितान् सोमान् भक्षयन्तीत्याहुः । येषां नानुवषट् करोति, तदाहुः, को नु सोमस्य स्विष्टकृद्भाग इति । यदेव सोमस्याग्ने वीहीत्यनुवषट् करोति, तेनैव संस्थितान् सोमान् भक्षय- न्तीत्याहुः स उ एष सोमस्य स्विष्टकृद्भागः, यदनुवषट् करोति ॥ १ ॥ कण्डिका १ ॥ वषट्कार और अनुवषट्कार का वर्णन । ( ओ३म् । देवपात्रं वै वषट्कारः ) ओम् [ रक्षक परमेश्वर ! ] देवताओं का पात्र रूप ही वषट्कार [ यज्ञ में हवि का दान ] है । ( यत् वषट् करोति, तत् देवपात्रेण एव देवताः तर्पयति ) जो वह [ यजमान ] वषट् [ वषट् पद के साथ हवि का दान ] करता है । इसलिये वह देवताओं के पात्र से ही देवताओं को तृप्त करता है । ( अथो यत् आभितृष्यन्तीः अभिसंस्थं तर्पयति, एवम् एव तत् देवताः तर्पयति ) फिर जैसे अति १—( वषट् ) वह प्रापणे—डपटि । हविष्ट्यागः ( आभितृष्यन्तीः ) आङ् अभि + त्रितृष पिपासायाम्–शतृ, ङीप् । सर्वतः पिपासिताः प्रजाः ( अभिसंस्थम् )