गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 459, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० ५ ४२१ 'नुवषट्करोति, नेद्रेतः सिक्तं संस्थापयामीति, असंस्थितमिव वै रेतः सिक्तं समृद्धम् । संस्था वा एषा, यदनुवषट्कारः । तस्मान्नानुवषट् करोति । नेष्टुरु- पस्थे धिष्ण्यान्ते वासीनो भक्षयति, १ पत्नीभाजनं वै नेष्टा, अग्नीत् पत्नीषु रेतो धत्ते, रेतसः सिक्ताः प्रजाः प्रजायन्ते प्रजानां प्रजननाय । प्रजावान् प्रजनयिष्णु- र्भवति प्रजात्यै । प्रजायते प्रजया पशुभिः, य एवं वेद ॥ ५ ॥ कण्डिका ५ ॥ एकाह यज्ञ के तृतीय सवन में पात्नीवत स्तोत्र को आग्नीध्र का चुपके चुपके जपने का कारण ॥ ( अथ यत् औपासनं तृतीयसवने उपास्यन्ते, पितॄन् एव तेन प्रीणाति ) फिर जो उपासना वाले स्तोत्र को तीसरे सवन में वे [ ऋत्विज् लोग ] सेवन करते हैं, पितरों [ पालन करने वाले विद्वानों ] को ही उस से वह [ यजमान ] तृप्त करता है । ( पात्नी- वतस्य उपांशु आग्नीध्रः यजति ) पात्नीवत [ पत्नी शब्द वाले स्तोत्र ] के उपांशु [ शब्द बिना किये जप से ] आग्नीध्र [ अग्नि प्रकाशक ऋत्विज् ] यज्ञ करता है । ( रेतः वै पात्नीवतः, उपांशु इव वै रेतः सिच्यते, तत् न अनुवषट् करोति ) वीर्य [ के सामान ] ही पात्नीवत [ पत्नी शब्द वाला स्तोत्र ] है, बिना शब्द किये [ बिना घबराहट ] ही वीर्य सींचा जाता है, इस लिये वह अनुवषट् नहीं करता । ( सिक्तं रेतः नेत् संस्था- पयामि इति, असंस्थितम् इव वै सिक्तं रेतः समृद्धम् ) सींचते हुये वीर्य को मैं नहीं रोकता हूँ [ ऐसा वह विचारता है ], बिना रुका हुआ ही सींचा हुआ वीर्य सफल होता है। ( संस्था वै एषा, यत् अनुवषट्कारः ) यह रुकावट है जो अनुवषट्कार है । ( तस्मात् न अनुवषट् करोति ) इस लिये वह अनुवषट् नहीं करता है । ( नेष्टुः उपस्थे धिष्ण्यान्ते वा आसीनः भक्षयति ) नेष्टा [ ऋत्विज् ] के समीप अथवा धिष्ण्य [ नाम वाली अग्नि ] के समीप बैठा हुआ वह [ आग्नीध्र ] भोजन करता है । ( पत्नीभाजनं वै नेष्टा, अग्नीत् पत्नीषु रेतः धत्ते ) पत्नियों का स्थान ही नेष्टा है, अग्नीत् [ अग्नि प्रज्वालन मन्त्र वा विचार ] पत्नियों में वीर्य स्थापित करता है । ( रेतसः सिक्ताः प्रजाः प्रजानां प्रजननाय प्रजायन्ते ) वीर्य से सींचें हुये प्रजायें प्रजाओं की उत्पत्ति के लिये उत्पन्न होती हैं । ( प्रजनयिष्णुः प्रजावान् प्रजात्यै भवति ) सन्तान उत्पन्न करने वाला पुरुष सन्तानोत्पत्ति के लिये सन्तान वाला होता है । ( प्रजया पशुभिः प्रजायते यः एवं वेद ) सन्तान से और पशुओं से वह बढ़ता जो ऐसा जानता है ॥ ५ ॥ ५--( औपासनम् ) उपासना-अण् । उपासनायुक्तं स्तोत्रम् ( उपा- स्यन्ते ) आर्षं दिवादित्वम् । उपासते । सेवन्ते ( उपांशु ) निर्जने । निजश्रवण- योग्येन जपेन ( पात्नीवतः ) पत्नीवत्--अण् । पत्नीशब्देन युक्तं स्तोत्रम् ( रेतः) वीर्यम् ( नेत् ) नैव ( संस्थापयामि ) संस्थितं करोमि । निरुणध्मि ( असंस्थि- तम् ) अनुपरतम् ( समृद्धम् ) सफलम् ( संस्था ) स्थितिः । निवृत्तिः ( उपस्थे ) समीपे ( पत्नीभाजनम् ) पत्नीनां स्थानवान् ( अग्नीत् ) अग्निप्रज्वालनस्य मन्त्रो १. पूं. सं. "भक्षयन्ति" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥