गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 499, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ४ ॥ ४६१ यद्यजमानः स्तोत्रमुपासीदति, आत्मा वै यजमानः, आत्मानमेवास्य तत् कल्पयति । तस्मान्नैनं बहिर्वेद्यभ्याश्रावयेयुर्नाभ्युदियान्नाभ्यस्तमियान् नाधिष्ण्ये प्रतपेन्नेव प्राणेभ्य आत्मानमन्तरगादिति ॥ ४ ॥ कण्डिका ४ ॥ यज्ञ का मनुष्य के अङ्गों और ऋत्विजों का प्राणों आदि के दृष्टान्त से वर्णन ॥ ( पुरुषः वै यज्ञः ) पुरुष [ के समान ] ही यज्ञ है । ( तस्य शिरः एव हवि- र्धानम् ) उस [ यज्ञ ] का शिर हविर्धान [ हविःस्थान ] ही है, ( मुखम् आहवनीयः ) मुख आहवनीय [ अग्नि ] है, ( उदरं सदः ) पेट सद [ यज्ञशाला ] है, ( अन्तः उक्- थानि ) भीतर वाली [ आंत ] उक्थ [ स्तोत्र ] हैं, ( बाहू मार्जालीयः च आग्नी- ध्रीयः च ) दोनों भुजायें मार्जालीय [ शुद्धिस्थान ] और आग्नीध्रीय [ अग्नि का स्थान ] हैं, ( याः इमाः देवताः ते अन्तःसदः ) जो यह देवता [ इन्द्रियां ] हैं, वे भीतर बैठने. वाले [ सभासद ] हैं, ( सन्धिष्ठचाप्रतिष्ठे गार्हपत्यव्रतश्रवणौ इति ) सन्धिष्ठ्या और प्रतिष्ठा [ पैर की गांठ और तलुआ दोनों ] गार्हपत्य और व्रत श्रवण [ यज्ञाग्नि विशेष ] हैं ॥ ( अथ तस्य अपरम् ) फिर इस [ यज्ञ ] का दूसरे प्रकार [ वर्णन ] है । ( मन एव ब्रह्मा ) मन [ यज्ञ के मन समान ] ही ब्रह्मा [ चारों वेद जानने वाला ऋत्विज् ] है, ( प्राणः उद्गाता ) प्राण उद्गाता है, ( अपानः प्रस्तोता ) अपान प्रस्तोता है, ( व्यानः प्रतिहर्ता ) व्यान प्रतिहर्ता है, ( वाक् होता ) वाक् [ जिह्वा ] होता है, ( चक्षुः अध्वर्युः ) नेत्र अध्वर्यु है, ( प्रजापतिः सदस्यः ) प्रजापति [ प्रजाओं इन्द्रियों का पालने वाला व्यवहार ] सदस्य है, ( अङ्गानि होत्राशंसिनः ) अङ्ग होत्राशंसी [ ऋचा बोलने वाले ] लोग हैं, ( आत्मा यजमानः ) और आत्मा [ समान ] यजमान है । ( सोमः पवते······ –इति तत् यत् अध्वर्युः स्तोत्रम् उपाकरोति, चक्षुः एव तत् प्राणेः सन्दधाति ) सोमः पवते······१, इस मंत्र से जब वह अध्वर्यु स्तोत्र को विधिपूर्वक आरम्भ करता है, नेत्र को ही उससे प्राणों के साथ वह मिलाता है, ( अथ यत् प्रस्तोता ब्रह्माणम् आमन्त्रयते, ब्रह्मन् प्रशास्तःस्तोश्यामः इति ) फिर जब प्रस्तोता ब्रह्मा को बुलाता है-- हे ब्रह्मन् ! हे प्रशास्ता ! [ शासक ] हम स्तुति करेंगे । ( मनः एतेषां प्राणानाम् अग्रणीः भवति, मनसा हि प्रसूताः स्तोमेन स्तुयाम इति, प्राणान् एव तत् मनसा सन्दधाति ) ४-( अन्तः ) शरीरमध्ये भवानि । आन्त्राणि ( मार्जालीयः ) स्थाचति- मृजेरालज्चालञालीयचः ( उ० १ । ११६ ) मृजू शौचालङ्कारयोः—आलीयच् । शोधनदेशः ( आग्नीध्रीयः ) स्वार्थे—छः । आग्नीध्रम् । होतुर्गृहम् । अग्निस्थानम् ( देवताः ) इन्द्रियाणि ( अन्तःसदः ) सभासदः ( सन्धिष्ठचाप्रतिष्ठे ) पादग्रंथि- श्च पादतलं च ( वाक् ) जिह्वा ( प्रजापतिः ) इन्द्रियपालकव्यवहारः ( उपा- करोति ) विधिपूर्वकम्यारभते ( सोमः ) सर्वोत्पादकः परमेश्वरः (पवते) शुद्धोऽस्ति (सन्दधाति) संयोजयति (अग्रणीः) अग्र + णीञ् प्रापणे-क्विप् । अग्रनेता । प्रधानः