गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० २ ४१५ माना एतैरेवावपनैः स्वर्गं लोकं यन्ति । सद्यो ह जातो वृषभः कनीन इति मैत्रा- वरुणः पुरस्तात् सम्पातानामहरहः शंसति । तदेतत् सूक्तं स्वर्ग्यमेतेन . सूक्तेन देवाश्च ऋषयश्च स्वर्गं लोकमायन् । तथैवैतद्यजमाना एतेनैव सूक्तेन स्वर्गं लोकं यन्ति । तदृषभद्वत् पशुमद्भवति पशूनामाप्त्यै । तत्पञ्चर्चं भवति, अन्नं वै पङ्क्तिः, अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै, अरिष्टनेमिं पथिभिः पारयन्तेति स्वर्गताया एवैतदहरहः शंसति । उदु ब्रह्माण्यैरत श्रवस्येति ब्राह्मणाच्छंसी । ब्रह्मण्वदेतत् सूक्तं समृद्ध- मेतेन सूक्तेन देवाश्च ऋषयश्च स्वर्गं लोकमायन् । तथैवैतद्यजमाना एतेनैव सूक्तेन स्वर्गं लोकं यन्ति । तदु वै षडर्चं, षड् वा ऋतवः ऋतूनामाप्त्यै । तदुपरिष्टात् सम्पातानामहरहः शंसति । अभि तष्टेव दीधया मनीषामित्यच्छावाकोऽहरहः शंसति । अभिवदति तत्त्वं रूपमभिप्रियाणि मर्मृ॑शतपराणीति, यान्येव पराण्यहानि, तानि प्रियाणि, तान्येव तदभिमर्मृशन्तो यन्त्यभ्यारभमाणाः परो वा अस्माल्लोकात् स्वर्गो लोकः, स्वर्गमेव तं लोकमभिमृशन्ति । कवोँ२रिच्छामि सन्दृशे सुमेधा इति, ये ह वा अनेन पूर्वे प्रीतास्ते वै कवयः तानेव तदभ्यभिवदति । यदु वै दशर्चं, दश वै प्राणाः, प्राणानेव तदाप्नोति प्राणानां सन्तत्यै । यदु वै दशर्चं, दश वै पुरुषे प्राणाः, दश स्वर्गा लोकाः, प्राणांश्चैव तत् स्वर्गांश्च लोकानाप्नोति । प्राणेषु चैवैतत् स्वर्गेषु च लोकेषु प्रतितिष्ठन्तो यन्ति । यदु वै दशर्चं, दशाक्षरा विराड् इयं वै विराड् इयं वै स्वर्गस्य लोकस्य प्रतिष्ठा, तदेतदस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति । सकृदिन्द्रं निराह तेनै२न्द्राद्रूपान्न प्रच्यवते, तदुपरिष्टात् सम्पाता- नामहरहः शंसति ॥ २ ॥ कण्डिका २ ॥ अहीन यज्ञ में आवाप सूक्तों का वर्णन और महत्त्व ॥ ( को अद्य नर्यः देवकामः इति मैत्रावरुणः ) को अद्य नर्यः देवकामः--ऋ० ४ । २५ । १-८, इस सूक्त को मैत्रावरुण [ अहीन यज्ञ में बोलता है ] । ( वने न वा यो न्यधायि चाकन्-इति ब्राह्मणाच्छंसी ) वने न वा यो न्यधायि चाकन्-ऋ० १० । २६ । १-८, इस सूक्त को ब्राह्मणाच्छंसी [ बोलता है ] । ( आ याह्यर्वाङुप बन्धुरैष्ठाः- इति अच्छावाकः ) आ याह्यर्वाङुप बन्धुरैष्ठाः-ऋ० ३ । ४३ । १-८, इस सूक्त को अच्छावाक [ बोलता है ] । ( एतानि वै आवपनानि, एतैः एव आवपनैः देवाः च ऋषयः च स्वर्गं लोकम् आयन् ) यह ही आवपन [ क्षेपणीय सूक्त ] हैं, इन ही आवपनों से देवों [ विद्वानों ] और ऋषियों [ सन्मार्गदर्शक महात्माओं ] ने स्वर्गलोक पाया है । ( तथा एव एतत्, यजमानाः एतैः एव आवपनैः स्वर्गं लोकं यन्ति ) वैसे ही यह है-यजमान लोग २-( अद्य ) इदानीम् ( नर्यः ) नृषु साधुः ( देवकामः ) देवान् विदुषः कामयमानः ( वने ) अरण्ये वृक्षे ( न ) इव ( वायः ) शकुनिः ( नि अधायि ) निहितः ( चाकन् ) कामयमानः । उत्सुकमनाः ( आ याहि ) आगच्छ ( अर्वाङ् ) १. पुष्पाङ्कितः पाठः जर्मनसंस्करणे नास्ति ॥ २. पू० सं० 'तेनेन्द्रात्' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥