कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

२ अध्याये ] त्रिवर्गप्रतिपत्तिप्रकरणम् । १५

तेषामपि समवाये संनिपाते, तदुपायसंनिधानात् पूर्वः पूर्व इति कामादर्थो गरीयान्, कामस्यार्थसाध्यत्वात्, ततोऽपि धर्मः अर्थस्य धर्मसाध्यत्वात् ॥ १४ ॥

नायं सर्वविधिविषयक्रम इत्यत आह—

अर्थश्च राज्ञः ॥ १५ ॥

अर्थस्तु राज्ञो गरीयान् इति ॥ १५ ॥

तन्मूलकत्वाल्लोकयात्रायाः ॥ १६ ॥

तन्मूलकत्वादिति । वर्णाश्रमाचारलक्षणा लोकयात्रा, सा मा भूदन्यथेति तस्याः पालनं राज्ञो धर्मः, तच्च प्रभुशक्तौ सत्याम्, प्रभुशक्तिश्च कोषडण्डबलम्, ते चार्थत इति तन्मूला लोकयात्रा ॥ १६ ॥

वेश्यायाश्च ॥ १७ ॥

इति त्रिवर्गप्रतिपत्तिः ।

वेश्यायाश्चार्थो गरीयान्, अर्थनिबन्धनत्वात्तज्जीविकायाः । वेश्या हि कामातुरब्राह्मणाभिप्रेतनागरिकविषयौ धर्मकामावुपगतौ त्यक्त्वा पश्चाद्बविष्यत इत्यनिष्टेऽप्ययमर्थद इति प्रवर्त्तत इति ॥ १७ ॥

त्रिवर्गप्रतिपत्तिरनुष्ठानावबोधलक्षणोक्त्यर्थः ।

इदानीं विप्रतिपत्तिपूर्विकां संप्रतिपत्तिं दर्शयन्नाह—

धर्मस्यालौकिकत्वात्तदभिधायकं शास्त्रं युक्तम् ॥ १८ ॥

धर्मस्येत्यादि । कामसूत्र एव तद्विप्रतिपत्तिं दर्शयति—अलौकिकत्वादिति, यथोक्तं प्राक्, अभिधायकं ज्ञापकं शास्त्रम् ॥ १८ ॥

उपायपूर्वकत्वादर्थसिद्धेः ॥ १९॥

अर्थसिद्धेरिति । अर्जनबर्धनाख्या चार्थसिद्धिः ॥ १९ ॥

उपायप्रतिपत्तिः शास्त्रात् ॥ २० ॥

अन्यथोपायं विना प्रवर्त्तमानस्यार्थोऽपि न स्यात्, तत्संशयश्च ॥२०॥

तत्र धर्मार्थमर्थार्थं च शास्त्रं युक्तम्, कामार्थं त्वयुक्तमित्याह—

तिर्यग्योनिष्वपि तु स्वयं प्रवृत्तत्वात्कामस्य नित्यत्वाच्च न शास्त्रेण कृत्यमस्तीत्याचार्याः ॥ २१ ॥

तिर्यग्योनिष्ष्वपीति । गवादिष्वपि तमोबहुलेषु शास्त्रोपदेशं विना कामः प्रवर्त्तमानो दृश्यते, किं पुनर्मनुष्येषु रजोबहुलेषु न प्रवर्त्तेतेति, तथा चोक्तम्—

‘विनोपदेशं सिद्धो हि कामोऽनाख्यातशिक्षितः ।