किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

८६ | किरातार्जुनीयम् | [ द्वितीय सर्ग ]

कथाऽम्यवत्यजन्तूनाम्। तथैव, तेजसा = ओजसा पराक्रमेणेत्यर्थः। जगत् = [...] रम्, लघयन् = लघुकुर्वन्, तुणीकुर्वन्नित्यर्थः। स्वपराक्रमस्य पुरतो [...] कस्यापि गणयन्नित्यर्थः। महान् = तेजःप्रभाववान्, जन इति शेषः, अन्यतः [...] अन्यजनसाहाय्याद् = इति यावत्। भूतिम् = ऐश्वर्यं नहि, इच्छति = [...] लषति। स्वबलेनैव वैरिणं विजित्य लब्धुमिच्छतीति ॥ १८ ॥

समासः—मदेन सिक्तं मदसिक्तं, मदसिक्तं मुखं येषां ते मदसिक्तमुखाः [...] मदसिक्तमुखैः मृगाणामधिपो मृगाधिपः ॥ १८ ॥

व्याकरणम्—वर्तयते = वृत् + णिच् + लट्। लघयन् = लघ् + णिच् + [...] इच्छति = इष् + लट् ॥ १८ ॥

वाक्यान्तरम्—मृगाधिपेन स्वयं हतैर्मदसिक्तमुखैः करिभिः वर्त्यते। [...] जगत् लघयता महता अन्यतो भूतिर्न इष्यते ॥ १८ ॥

कोषः—'मदो दर्पेऽभिमाने च गजागण्डस्थलाम्बुनि' इति। 'सिंहो [...] पञ्चास्यो हर्यक्षः केसरी हरिः' इत्यमरः। 'त्रिष्वथो जगती लोको विष्टपं [...] जगत' इत्यमरः। विभूतिर्भूतिरैश्वर्यमणिमादिकमष्टधा' इत्यमरः ॥ १८ ॥

सारार्थः—यथा पशूनां राजा सिंहोऽपि दुर्बलं गजमप्यपहृत्य हत्वा [...] निर्वर्तयति अपि तु मदमत्तान् यूथनायकान् दन्तिनः स्वविक्रमेणैव विहत्य [...] नाशां पूरयति। भवांस्तु सर्वेषां राज्ञां शासकः पूर्वमासीत्तथाविधोऽपि स्वपौ [...] किमपि करोति। नैतन्महतां योग्यः स्वभावः। महान्तो जनां निजौजसाऽ[...] भूतलं तृणवन्मन्यमानाः नान्यतोऽभ्युदयमभिलषन्ति ॥ १८ ॥

भावार्थः—जैसे सिंह खुद मतवाले हाथियों को मारकर भूख को मिटाता [...] वैसे (बड़े) आदमी सामने दुनिया को तुच्छ समझकर पराये की सहा[...] से ऐश्वर्य नहीं चाहते ॥ १८ ॥

ननु 'युद्धात् पाक्षिको लाभः उपायान्तरैस्तु न तथेत्याशङ्क्याह—

अभिमानधनस्य गत्वरैरसुभिः स्थास्नु यशश्चिचीषतः।
अचिरांशुविलासचञ्चला ननु लक्ष्मीः फलमानुषङ्गिकम् ॥ १९ ॥

अभिमानेति। अभिमानधनस्य वैरानिर्यातजनमाननिधस्य। अत एव [...] र्गमनशीलैरस्थिरैः। गत्वरैश्च' इति करबन्तो निपातः। असुभिः प्राणैः क[...] पुंसि भूम्न्यसवः प्राणा' इत्यमरः। स्थास्नु स्थिरम्। 'ग्लाजिस्थश्च गस्नु' [...] स्नुप्रत्ययः। यशश्चिचीषतश्चेत् संगृहीतुमिच्छतः। विमोलेः सर्वक्षान्प्रवृत्तप्रत्य[...] अचिरांशुवो यस्याः सोऽचिरांशुविद्युत्तस्या विलासः स्फुरणं तद्वच्चञ्चला। च[...] त्यर्थः। लक्ष्मीः सम्पदतुमहाकारातमानुषङ्गिकमव्यापयसिंहमण्यं फलम्। सा[...] त्राणं यश एव मुख्यं फलमभ्युपपद्यस्तु कत्ततीरिति मानिनामिदमेव श्लाघ्यमित्यर्थः[...]