किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१०२ किरातार्जुननीयम् । [द्वितीय

समासः—प्रशमस्याभरणं प्रशमाभरणम् । नयेनापादिता सिद्धिनयापादित- सिद्धिः, सैव भूषणं यस्य स नयापादितसिद्धिभूषणः ॥ ३२ ॥ व्याकरणम्—भूषयति = भूष + स्वार्थे णिच् + लट् । भवति = भू + लट् ॥ ३२ ॥ वाच्यान्तरम्—शुचिना श्रुतेन वपुर्भूष्यते । प्रशमेन तस्य अलंकिया भूयते । प्रशमाभरणेन पराक्रमेण भूयते । नयापादितसिद्धिभूषणेन भूयते ॥ ३२ ॥ कोशः—'उज्ज्वलं निर्मलं पूतं पवित्रं शुद्धमेव च' इति कोशः । 'श्रुतं शास्त्राव- धृतयोः' इत्यमरः । 'शमयस्तु शमः शान्तिः' इत्यमरः । 'भूषणं स्यादलङ्क्रिया । अलङ्कारस्त्वाभरणं परिष्कारो विभूषणम्' इत्यमरः । शक्तिः पराक्रमः प्राणो विक्रम- स्त्वतिशक्तिता' इत्यमरः ॥ ३२ ॥ सारार्थः—शरीरस्य विद्यैव भूषणम् । विद्याया भूषणं शान्तिः । शान्तेश्च यथार्ह- समये पराक्रमप्रकरणम् । पराक्रमस्य भूषणं नीतिपूर्विका कार्यसिद्धिरिति ॥ ३२ ॥ भावार्थः—शरीर का अलङ्कार नियमानुसार विद्याध्ययन है और विद्या का अलङ्कार शान्ति है, शान्ति का भूषण पराक्रम है और पराक्रम का भूषण न्याय से कार्य को सिद्ध करना है ॥ ३२ ॥

विमृश्य कुर्यादिति स्थितम् । तत्र विमर्शोपायः क इत्युक्ते शास्त्रमेवेत्याह— मतिभेदतमस्तिरोहिते गहने कृत्यविधौ विवेकिनाम् । सुकृतः परिशुद्ध भागमः कुरुते दीप इवार्थदर्शनम् ॥ ३३ ॥

मतीति । मतिभेदः कार्यविप्रतिपत्तिः मतिभेदस्तम इवेत्युपमितसमासः, दीप इवेत्युपमाऽनुसारात् तेन तिरोहित आच्छन्नेऽत एव गहनं दुरवगाहे कृत्यविधौ कार्यानुष्ठाने विवेकिनां सुकृतः सदभ्यस्तोऽत एव परिशुद्धः निर्वितर्कोऽव्यभि- चारिचेष्टितः प्रभातादिदोषरहितश्च, आगमः शास्त्रम् । 'आगमः शास्त्र आम्नाये' इति विश्वः । दीप इवार्थदर्शनं कार्याज्ञानं वस्तुप्रतिभासनं च कुरुते ॥ ३३ ॥

अन्वयः—मतिभेदतमस्तिरोहिते, गहने विवेकिनां, कृत्यविधौ, सुकृतः, परि- शुद्धः, आगमः, इव अर्थदर्शनं कुरुते ॥ ३३ ॥

सुधा—प्रतिमभेदतमस्तिरोहिते = अनिश्चयान्धकाराच्छादने, गहने = दुर्ज्ञेये, विवे- किनाम् = विचारवतां, कृत्यविधौ = कार्यविधाने, कर्मक्रमे इत्यर्थः । सुकृतः = सम्य- गभ्यस्तः, परिशुद्धः ॥ भ्रान्तिवर्जितः आगमः = शास्त्रम् । मतिभेदतमस्तिरोहिते = बुद्धिभ्रमकारकान्धकारपिहिते, अत एव, गहने = दुष्प्रवेशे, दुर्गमे इत्यर्थः । विवेकिनां = विवेकिनाम्, धीमत्सुजानामित्यर्थः 'चेतो रजो जवो वेगो' इत्युक्तेः । कृत्यविधौ = गृहकृत्यानुष्ठाने, सुकृतः = सुविहितः, सम्यग्गृहे तत्तत्स्थाने निवेशितः । परिशुद्धः = निर्मलवर्तितैलादियुक्तः । दीपः = प्रदीपः, इव अर्थदर्शनम् = अभिप्राय- प्रकटनम्, दीपपक्षे अर्थदर्शनं = घटपटादिपदार्थावलोकनं, कुरुते = करोति ॥ ३३ ॥