नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

३० नैषधचरितम् । [ प्रथमः नल के विवेक-जन्य (धैर्य आदि) गुण भी उनकी कामचपलता को रोकने में समर्थ नहीं हुए; क्योंकि कामदेव (प्रद्युम्न) रति (अनुराग) होने पर, अ-निरुद्ध बना ही देता है। यही सृष्टि का धर्म (नियम) है ॥५४॥ अनङ्गचिह्नं स विना शशाक नो यदासितुं संसदि यत्नवानपि । क्षणं तदारामविहारकैतवान्निषेवितुं देशमियेष निर्जनम् ॥५५॥ अथास्य मनोरथसिद्धयौपयिकं दिव्यहंससंवादनिदानभूतं वनविहारं प्रस्तौति— अनङ्गेति । स=नैषधो नलो यत्नवानपि, अनङ्गचिह्नं=मूर्च्छाप्रलापादिस्मरविकारं विना, संसदि क्षणमप्यासितुं यदा नो शशाक, तदा आरामविहारकैतवाद्= उपवनविहरणव्याजात्, निर्जनं देशं निषेवितुम् इयेष=देशान्तरं गन्तुमैच्छदिति- त्यर्थः । एतेन चापलाख्ये सञ्चारिणि भ्रमणलक्षणोऽनुभाव उक्तः ॥५५॥ जब नल यत्न करने पर भी कामविकार के चिह्न प्रकट किए बिना संसद-भवन में क्षणभर बैठने में समर्थ न हुए तो उपवन-विहार के बहाने निर्जन स्थल में जाने के लिए तत्पर हुए ॥५५॥ अथ श्रिया भत्सितमत्स्यकेतनः समं वयस्यैः स्वरहस्यवेदिभिः । पुरोपकण्ठोपवनं किलेक्षिता दिदेश यानाय निदेशकारिणः ॥५६॥ अथेति । अथ=अनन्तरं, श्रिया=सौन्दर्येण भत्सितमत्स्यकेतनः=तिरस्कृत- स्मरः स नलः, स्वरहस्यवेदिभिः=निजभैमीरागमर्मज्ञैः । वयसा तुल्या वयस्याः स्निग्धाः । 'स्निग्धो वयस्यः सवयाः' इत्यमरः । तैः [वयस्यैः] समं=सह पुरोपकण्ठो- पवनं=नगरसमीपारामम् ईक्षिता = द्रष्टा । तृन्नन्तमेवैतत् । अत एव 'न लोके' इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः । किल इत्यलीके । निदेशकारिणः=आज्ञाकरान्, यानाय= यानमानेतुमित्यर्थः । 'क्रियार्थ' इत्यादिना चतुर्थी । दिदेश=आज्ञापयामास ॥५६॥ इसके बाद अपने सौन्दर्य से कामदेव को अंगूठा दिखाने वाले नल ने—अपना रहस्य जाननेवाले हमजोली मित्रों के साथ—नगर के पास उपवन देखने की इच्छा से, नौकरों को सवारी लाने की आज्ञा दी ॥५६॥ अमी ततस्तस्य विभूषितं सितं जवेऽपि मानेऽपि च पौरुषाधिकम् । उपाहरन्नश्वमजस्रचञ्चलैः खुराञ्चलैः क्षोदितमन्दुरोदरम् ॥५७॥ अमी इति । ततः=आज्ञापनान्तरं, अमी=निदेशकारिणः तस्य विभूषितम्= अलङ्कृतं, जवेऽपि=वेगेऽपि, मानेऽपि=प्रमाणेष्वपि [पौरुषाधिकं] पौरुषात् पुरुषगति-