नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

An accurate, line-by-line transcription of the Sanskrit/Hindi text from the image:

३४ नैषधचरितम् । [ प्रथमः स सिन्धुजं शीतमहःसहोदरं हरन्तमुच्चैःश्रवसः श्रियं हयम् । जिताखिलक्ष्माभृदनल्पलोचनस्तमारुरोह क्षितिपाकशासनः ॥६४॥ स इति । [ जिताखिलक्ष्माभृत् ] जिता अखिलाः क्ष्माभृतो भूपा भूधराश्च येन सः । अनल्पलोचनः=विशालाक्षः, अन्यत्र बहुनेत्रः, सहस्राक्ष इति यावत् । स क्षितिपाकशासनः=क्षितीन्द्रो नलः, देवेन्द्रश्च । सिन्धुजं=सिन्धुदेशोद्भवं, समुद्रोद्भवञ्च । 'देशे नदविशेषेऽब्धौ सिन्धुर्ना सरिति स्त्रियाम्' इत्यमरः । शीतमहः- सहोदरं=चन्द्रसवर्णमित्यर्थः, अन्यत्र चन्द्रभ्रातरम्, एकयोनित्वादिति भावः । उच्चैःश्रवसः=इन्द्राश्वस्य, श्रियं हरन्तं, तत्स्वरूपमित्यर्थः । तं हयम् । आरुरोह । अत्रोच्चैःश्रवसः श्रियं हरन्तमिवेत्युपमा । सा च श्लिष्टविशेषणात् श्लेषसङ्कीर्णा । क्षितिपाकशासन इत्यतिशयोक्तिः ॥ ६४ ॥ सिन्धु ( सिन्धुदेश, सागर ) में उत्पन्न हुए, चन्द्रमा के वर्ण ( सफेद, चन्द्र- भ्राता ) तुल्य और उच्चैःश्रवा की शोभा को मात करनेवाले घोड़े पर—अखिल राजोच्छेत्ता, विशाल नेत्रवाले, पृथ्वीतल के इन्द्र—नल सवार हुए ॥६४॥ निजा मयूखा इव तिग्मदीधितिं स्फुटारविन्दाङ्कितपाणिपङ्कजम् । तमश्ववारा जवनाश्वयायिनं प्रकाशरूपा मनुजेशमन्वयुः ॥६५॥ निजा इति । निजाः = आत्मीयाः, ॰प्रकाशरूपाः उज्ज्वलाकाराः, भास्वर- रूपाश्च । अश्वान् वारयन्तीत्यश्ववाराः=अश्वारोहाः । स्फुटारविन्दाङ्कितपाणिपङ्कजं = पद्मरखाङ्कितहस्तम् ; अन्यत्र पद्महस्तं । [ जवनाश्वयायिनं ] जवनो जव- शीलः । 'जुचङ्क्रम्य'इत्यादिना युच् । तेनाश्वेन, अन्यत्र तैरश्वैर्यातीति तथोक्तम् । [ मनुजेशं ] मनुजा मनोजार्ता मनुजा नरास्तेपामीशं राजानञ्ज, तं = नलं तिग्म- दीधितिं = सूर्यं मयूखा इव, अन्वयुः = अन्वगच्छन् । यातेर्लिट् झेर्जुसादेशः ॥ कमलरखाङ्कित कर-कमलवाले और वेगवान् घोड़े पर जानेवाले महाराज नल के पीछे, दीप्तिशाली घुड़सवार इस प्रकार चले—जैसे सूर्य के पीछे सूर्य की किरणें जाती हैं ॥ ६५ ॥ चलन्नलंकृत्य महारयं हयं स वाहवाहूचितवेषपेशलः । प्रमोद्दनिप्पन्दतराक्षिपक्ष्मभिर्व्यलोकि लोकैर्नगरालयैर्नलः ॥६६॥ चलन्निति । वाहवाह्योचितवेषपेशलः = अश्वावरोहोचितनेपथ्यचारुः । 'चारौ दक्षे च पेशलः' इत्यमरः । स नलो महारयम् = अतिजवं हयम् = अश्वम्,