भारतकोश
नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary

महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा

DevanagariSanskritpublished226 पृष्ठ

पृष्ठ 60, कुल 226 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 60

४४ नैषधचरितम् । [ प्रथमः हृत्खण्डिनि ] वियोगिनां हृत्खण्डिनि हृदयवेधिनि, क्रशीयसां = कृशतराणाम् अध्वजुषां = अध्वगामिनाम् । पलाशनात् = मांसभक्षणात्, पलाशो पलमश्नन्तीति व्युत्पत्त्या पलाशसंज्ञाभाजि, किंशुककलिकायामित्यर्थः । अन्वितं = सम्बद्धं स्फुटम् वृत्तं = प्रसवबन्धनं, तदेव कालखण्डजं खण्डं यकृत्खण्डमिति व्यस्तरूपकम् । आलोकित = आलोकितवान् । 'कालखण्डं यकृत्समम्' इत्यमरः । तच्च दक्षिणपार्श्वस्थः कृष्णवर्णो मांसपिण्डविशेषः ॥ ८४ ॥ नल ने कामदेव के अर्द्धचन्द्र बाण के समान एवं वियोगियों के हृदय को टुकड़े-टुकड़े करनेवाले 'पलाश' में वृत्त देखा । (जिसके देखने से) स्पष्ट हो रहा था कि वह अतीव दुर्बल विरही बटोहियों के यकृत् (जिगर) में चिपका हुआ मांस खण्ड है (इसीसे उसका पलाश नाम पल = मांस, का अशन करनेवाला हुआ)॥८४॥ नवा लता गन्धवहेन चुम्बिता करम्बिताङ्गी मकरन्दशीकरैः । दृशा नृपेण स्मितशोभिकुङ्मला दरादराभ्यां दरकम्पिनी पपे ॥८५॥ नवेति । गन्धवहेन = वायुना चुम्बिता = स्पृष्टा; अन्यत्रानुलिप्तेन पुंसा वीक्षिता। मकरन्दसीकरैः = पुष्परसकणैः । करम्बिताङ्गी = व्यामिश्रितरूपा; अन्यत्र स्विन्ना- ङ्गीति च गम्यते । [स्मितशोभितकुङ्मळा] स्मितशोभिनः विकासम्यः, कुड्मला मुकुला रदनाश्च यस्याः सा मन्दहासमधुरदन्तमुकुला च गम्यते। दरकम्पिनी = वायु- स्पर्शादीषत्कम्पिनी; सात्त्विकवेपथुमती च । नवा, लता = वल्ली, तत्सदृशी कान्ता च गम्यते । नृपेण = कर्त्रा । दृशा करणेन । दरादराभ्यां = भयसृष्णाभ्यां उपलक्षितेन सता । पपे = पीता; गाढं दृष्टा इत्यर्थः । उद्दीपकत्वात् दरः, प्रियासादृश्यादादरश्च। 'दरोऽस्त्री शङ्काभीगर्त्तष्वल्पार्थे त्वव्ययम्' इति वैजयन्ती । अत्र प्रस्तुतविशेषणसाम्या- दप्रस्तुत नायिकाप्रतीतेः समासोक्तिरलङ्कारः । 'विशेषणस्य तौल्येन यत्र प्रस्तुतवर्णनात् । अप्रस्तुतस्य गम्यत्वे सा समासोक्तिरिष्यते' इति लक्षणात् ॥ ८५ ॥ वायु (इत्र, कपूर सुगन्ध लगाये हुए नायक) से चुम्बित (स्पृष्ट, चुम्बन की गयी) पुष्परस के कणों से व्याप्त अङ्ग वाली (पसीने से लथपथ शरीरवाली), मन्द मुस्कि राहट के समान सुन्दर कली वाली (मन्द मुस्कराहट से सुन्दर दाँत वाली) और ज़रा-ज़रा हिलनेवाली (नायक स्पर्श के कारण काँपने वाली) नव लता (न बालता = तरुणी) को राजा नल ने दर (डर) और आदर के साथ नेत्रों द्वारा पान किया॥८५॥ विचिन्वती पान्थपतङ्गहिंसनेरपुण्यकर्माण्यलिकज्जलच्छलात् ।