पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( १४८ )

स्थालीपाकं—चरुं, श्रपयित्वा—पक्त्वा आघाराज्यभागानन्तरं, श्रवणावत्—श्रवणाकर्मवत्, आज्याहुती हुत्वा—"अपश्वेतपदा" न वै श्वेतस्येति मन्त्राभ्याम् आज्याहुतिद्वयं हुत्वा अपराः चतस्र आहुतीः "यां जना" इत्यादिना वक्ष्यमाणमन्त्रचतुष्टयेन जुहोति ।

मन्त्रार्थः (प्रजापतिः अनुष्टुप् रात्रिः आज्यहोमे)— १— जनाः यां प्रसिद्धाम् आयतीम्—आगच्छन्तीं रात्रिम् (आयतीं) धेनुमिव प्रतिनन्दन्ति—अभिनन्दन्ति, या—रात्रिश्च संवत्सरस्य—यज्ञस्य 'संवत्सरो वै यज्ञः' इति श्रुतेः, तस्य अथवा 'संवत्सरो दिवसः' इति जैमिनीये ६/७ पादे निर्णीतस्तस्य, पत्नी—यज्ञसंयुक्ता योषा 'पत्युर्नो यज्ञसंयोगे' (पा ४-१-३३) सा धेनुरूपा रात्रिः, नः—अस्माकं, सुमङ्गली—कल्याणमयी, अस्तु—भूयात् । स्वाहा—सुहुतमस्तु ।

२— (प्रजापतिः अनुष्टुप् रात्रिः आज्यहोमे)— या—पूर्वोक्ता रात्रिः संवत्सरस्य—दिवसस्य वर्षस्य वा, प्रतिमा—आकृतिः अवयवविशेषः जायात्वेन अर्धाङ्गमित्यर्थः, तां—प्रसिद्धां, रात्रिम्—संवत्सरस्य जायाम् उपास्महे—आराधयामः । सुवीर्यां—वीर्य्यशालिनीं प्रजां—पुत्रादिरूपां, कृत्वा—उत्पाद्य, दीर्घम्—अखण्डितम्, आयुः—जीवितकालं, व्यश्नवै—प्राप्नवानि ।

३— (विराड् ऋषिः त्रिष्टुप् संवत्सरादयः पञ्च आज्यहोमे)— संवत्सरः, परिवत्सरः, इडावत्सरः, इद्वत्सरः वत्सरः—अनुवत्सरः इति प्रकरणात् सिद्ध्यति, एताभ्यः संवत्सरादिदेवताभ्यः बृहत् यथा स्यात् तथा, नमः—नमस्कारं, कृणुते—कुरुते, मादृशः अयं यजमानः इति शेषः । वयं—अहं मम भार्यापुत्रादयश्च सर्वे, तेषां—पूर्वोक्तानां, यज्ञियानां—यज्ञार्हाणां संवत्सरादीनां पञ्चानां, सुमतौ—कल्याणमये मनसि, ज्योक्—चिरं वर्त्तमानाः सन्तः, जीताः—जैतारः, अहताः—अनुपहताश्च, स्याम—भवेम, स्वाहा—सुहुतमस्तु ।

४— (विराड् ऋषिः त्रिष्टुप् ऋतवः आज्यहोमे)— ग्रीष्मः—वृष-मिथुनमासद्वयात्मकः कालः, हेमन्तः—वृश्चिकधनुर्मासद्वयात्मकः, अथ