पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( १५७ )

सुस्थितिम् उत्कर्षं वा आष्ट - अश्नुताम्, पुनश्च गाधम्—अभिलाषम्, अविदत्—विन्दतु । यथा—येन प्रकारेण अहम् अस्य—यजमानस्य सुमतौ भूयासम्—अभवम् तथा यूयमपि वः—युष्माकं, मध्ये अन्या—अन्याम् अतिक्रम्य मा प्रयुक्त । परस्परविरोधं परित्यज्य अस्य यजमानस्य कल्याणं कुर्वाणा यूयमस्य सुमतौ भवत इति भावः ।

६ - ( प्रजापतिः त्रिष्टुप् संवत्सरादयः आज्यहोमे ) पञ्च—पञ्च-संख्यकाः, दोहाः—दोह्याः ऋतुभेदेन पुष्पफलप्रसवादिरूपाः येषां ते, पञ्च ऋतवः वसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्ताः, शिशिरस्यात्र हेमन्ते अन्तर्भावः पञ्च—पञ्चविधाः व्युष्टीः—उषसः अनु—अनुगताः ऋतुभेदेन उषसोऽपि भिन्नत्वात् । तथा पञ्चनाम्नीं—संवत्सर—परिवत्सरेदावत्स-रेद्वत्सरवत्सराभिधां गां—संवत्सररूपां च अनु—अनुगताः । पुनश्च एकं लोकं—पृथिवीलोकम् अधि अधिकृत्य वर्त्तमानाः इति भावः । पञ्चदशेन—पञ्चदशस्तोमेन क्लृप्ताः—समर्थिताः समानमूर्द्धर्नीः—समानः तुल्यः मूर्द्धा मस्तकरूपः आदित्यः यासां ताः पञ्च पूर्वाद्यः ऊर्ध्वान्ताः दिशः अनुगताः ।

७- (प्रजापतिः, त्रिष्टुप् रात्रिः, आज्यहोमे) या प्रथमा—आद्या, व्यूषिषी—उषा सा ऋतस्य—ब्रह्मणः, गर्भः—आश्रयः । प्रलयकाले ब्रह्मरात्रौ ब्रह्मैवासीत् अतएव सा ब्रह्मणः आश्रयः । अपरा, एका द्वितीया प्रलयानन्तरं वर्त्तमाना उषा, अपां—महिमानं समुद्रादिरूपं विभर्त्ति—धारयति, ततः समुद्रो "अर्णवः" इति श्रुत्या "अप एव ससर्जादौ" इति स्मृत्या च आदिसृष्टौ जलमेव प्रसूते । ततः परम् एका तृतीया सूर्यस्य महिमानं विभर्त्ति "सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्' इत्यादिना सूर्यसृष्टौ तमेव प्रसूते इति भावः । अपरा च एका चतुर्थी देवरात्रिरूपा अर्थात् दक्षिणायनरूपा, घर्मस्य सूर्यातापस्य. निष्कृतेषु—न्यूनतायां चरति—प्रसरति । अन्याम् एकां मनुष्यरात्रिरूपाम् अष्टकादिरात्रिरूपां वा सविता स्वे स्वे कर्मणि प्रवर्त्तयिता सूर्यः नियच्छतु नियततया स्थापयतु । अहोरात्रगणनया अस्माकमायुरक्षीणं करोतु इति भावः ।