पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( १५७ )

सुस्थितिम् उत्कर्षं वा आष्ट - अश्नुताम्, पुनश्च गाधम्—अभिलाषम्, अविदत्—विन्दतु । यथा—येन प्रकारेण अहम् अस्य—यजमानस्य सुमतौ भूयासम्—अभवम् तथा यूयमपि वः—युष्माकं, मध्ये अन्या—अन्याम् अतिक्रम्य मा प्रयुक्त । परस्परविरोधं परित्यज्य अस्य यजमानस्य कल्याणं कुर्वाणा यूयमस्य सुमतौ भवत इति भावः ।

६ - ( प्रजापतिः त्रिष्टुप् संवत्सरादयः आज्यहोमे ) पञ्च—पञ्च-संख्यकाः, दोहाः—दोह्याः ऋतुभेदेन पुष्पफलप्रसवादिरूपाः येषां ते, पञ्च ऋतवः वसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्ताः, शिशिरस्यात्र हेमन्ते अन्तर्भावः पञ्च—पञ्चविधाः व्युष्टीः—उषसः अनु—अनुगताः ऋतुभेदेन उषसोऽपि भिन्नत्वात् । तथा पञ्चनाम्नीं—संवत्सर—परिवत्सरेदावत्स-रेद्वत्सरवत्सराभिधां गां—संवत्सररूपां च अनु—अनुगताः । पुनश्च एकं लोकं—पृथिवीलोकम् अधि अधिकृत्य वर्त्तमानाः इति भावः । पञ्चदशेन—पञ्चदशस्तोमेन क्लृप्ताः—समर्थिताः समानमूर्द्धर्नीः—समानः तुल्यः मूर्द्धा मस्तकरूपः आदित्यः यासां ताः पञ्च पूर्वाद्यः ऊर्ध्वान्ताः दिशः अनुगताः ।

७- (प्रजापतिः, त्रिष्टुप् रात्रिः, आज्यहोमे) या प्रथमा—आद्या, व्यूषिषी—उषा सा ऋतस्य—ब्रह्मणः, गर्भः—आश्रयः । प्रलयकाले ब्रह्मरात्रौ ब्रह्मैवासीत् अतएव सा ब्रह्मणः आश्रयः । अपरा, एका द्वितीया प्रलयानन्तरं वर्त्तमाना उषा, अपां—महिमानं समुद्रादिरूपं विभर्त्ति—धारयति, ततः समुद्रो "अर्णवः" इति श्रुत्या "अप एव ससर्जादौ" इति स्मृत्या च आदिसृष्टौ जलमेव प्रसूते । ततः परम् एका तृतीया सूर्यस्य महिमानं विभर्त्ति "सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्' इत्यादिना सूर्यसृष्टौ तमेव प्रसूते इति भावः । अपरा च एका चतुर्थी देवरात्रिरूपा अर्थात् दक्षिणायनरूपा, घर्मस्य सूर्यातापस्य. निष्कृतेषु—न्यूनतायां चरति—प्रसरति । अन्याम् एकां मनुष्यरात्रिरूपाम् अष्टकादिरात्रिरूपां वा सविता स्वे स्वे कर्मणि प्रवर्त्तयिता सूर्यः नियच्छतु नियततया स्थापयतु । अहोरात्रगणनया अस्माकमायुरक्षीणं करोतु इति भावः ।

( १५८ )

८- (प्रजापतिः अनुष्टुप्, अष्टका, आज्यहोमे) अष्टकारात्रिर्धेनुरूपेण स्तूयते। या प्रथमा मुख्या अष्टका रात्रिः व्यौच्छत्—पाशमुक्ता बभूव "उच्छी विपाशे" अथवा कृष्णपक्षः पितॄणामहः स च पक्षः अष्टम्यामा-रभ्यते चन्द्रकलापचयात्। तेन अष्टका प्रथमा भवति। सा एव अष्टका यमे—पितृराजे धेनुः—पयस्विनो गौः अभवत् अभूत्। श्राद्धादिरूपक-व्यप्रदानेन यमस्य अभीष्टप्रदा आसीदिति भावः। सा पूर्वोक्ता अष्टका नः—अस्माकं यजमानानां पयस्वती—पयस्विनी अभीष्टदायिनी भूत्वा उत्तरामुत्तरां समाम् उत्तरोत्तरसंवत्सरान् धुक्ष्व—अभीष्टदानेन पूरयतु। इयमष्टका यावज्जीवमस्माकं सुखदायिनी अस्तु इति भावः।

९- (प्रजापतिः त्रिष्टुप् अष्टका आज्यहोमे) या रात्रिः शुक्रऋषभा—शुक्राचासौ ऋषभा चेति शुक्रऋषभा। शुक्रा—शुक्ला चन्द्रसहितेत्यर्थः। या च ऋषभा वर्षणसहिता श्रेष्ठा वा। या च विश्वरूपा—नानारूपा, या च शबली—शुक्लकृष्णाऽरुणादिवर्णयुक्ता, या च अग्निकेतुः—अग्निः सायं प्रातहोमार्थमुद्धृतोऽग्निः यस्याः केतुः चिह्नं तिलकं वा भवति सा रात्रिः नभसा—नभसि—आकाशे,वर्त्तमानेन—अरुणोदयोपलक्षितेन सूर्येण सह आगात्—आगता। हे अजरे—जरारहिते नित्ययौवने उषः ! त्वं समानं तव मम च तुल्यम् अर्थं प्रयोजनं स्वपस्यमाना सम्पादयित्री जरां दीर्घजीवनं बिभ्रती धारयन्ती आगाः–आगतासि। मम कृते जरावस्थां यावत् उषः—कालः आगच्छतु। इति भावः। तस्यै स्वाहा—सुहुतमस्तु।

१०- (प्रजापतिः त्रिष्टुप् उषा आज्यहोमे) उषोरूपां रात्रिं स्तौति। या—उषा—ऋतूनां—वसन्तादीनां प्रथमा—मुख्या, पत्नी—पालयित्री भार्या वा। उषःकालात् ऋतोः प्रवृत्तिर्भवतीति उषसः प्रथमत्वम्। अह्नां—वासराणां, नेत्री—प्रापयित्री, ततः प्रभृति दिवसानामाविर्भावात्। प्रजानां जनित्री—जनयित्री तदानीमेव प्रजाः निद्रापगमेन हि जागरण-युक्ता भवन्ति। सा—इयम् उषा आगात्–आगता। सा च उषा एका—अभिना सती बहुधा—बहुरूपा, व्यौच्छत्—प्राकाशत। हे उषः सा त्वम् अजीर्णा अजरा सती अन्यत् सर्वं वस्तुजात जरयसि गतवयः करोषि। उषः कालानामावृत्त्या वयोवृद्धया जनाः जराग्रस्ता भवन्तीति भावः। तुभ्यं स्वाहा—सुहुतमस्तु इति—समाप्तौ।

( १५६ )

स्थालीपाकस्य जुहोति—

१- शान्ता पृथिवी शिवमन्तरिक्षँ शन्नो द्यौरभयं कृणोतु । शन्नो दिशः प्रदिश आदिशो नोऽहोरात्रे कृणुतं दीर्घमायुर्व्यश्नवै स्वाहा । २- आपो मरीचीः परिपान्तु सर्वतो धाता समुद्रो अपहन्तु पापम् । भूतं भविष्यदकृन्तद् विश्वमस्तु मे ब्रह्माभिगुप्तः सुरक्षितः स्याँ स्वाहा ॥ ३- विश्वे आदित्या वसवश्च देवा रुद्रा गोप्तारो मरुतश्च सन्तु । ऊर्जं प्रजासमृतं दीर्घमायुः प्रजापतिर्मयि परमेष्ठी दधातु नः स्वाहेति च ॥ ६

आज्यहोमानन्तरं स्थालीपाकस्य चरोः जुहोति—शान्तापृथिवी- त्यादिभिः त्रिभिः अष्टकायै स्वाहा इत्यनेन चेति चतुर्भिर्मन्त्रैः प्रतिमन्त्रम् एकाम् एकाम् आहुतिं जुहोति ।

मन्त्रार्थः— १- (त्रयाणां मन्त्राणां प्रजापतिः, पङ्क्तिः, लिङ्गोक्ता- देवताहोमे) पृथिवी—भूदेवी, शान्ता—निरुपद्रवा सती, नः—अस्माकं— यजमानानाम् अभयं कृणोतु—करोतु । तथा अन्तरिक्षं—शिवं मङ्गल सत् द्यौः शं मङ्गलमयी सती अभयं कृणोतु । तथा दिशः प्राच्याद्याः ककुभः प्रदिशः—अवान्तरदिशः, आदिशः—सर्वा दिशः, नः—अस्माकम् अभयं कृण्वन्तु । हे अहोरात्रे! युवां शं कृणुतं—कुरुतम् । एषां प्रसादात् अहं दीर्घमायुः—दीर्घजीवनं व्यश्नवै—प्राप्नुयाम्, आभ्यः—देवताभ्यः स्वाहा—सुहुतमस्तु ।

२- आपः—जलानि, मरीचीः—मरीचयः अर्थात् सूर्यकिरणाः, अत्र प्रथमार्धे द्वितीया, सर्वतः—सर्वतोभावेन, परिपान्तु—परितः पालयन्तु मां यजमानमिति शेषः । धाता—अपां धारयिता समुद्रः, मे—मम, भूतम्—अतीतं, भविष्यत्—आगमिष्यमाणं, विश्वं—सर्वं सौभाग्या- दिकम् अकृन्तत्—अविनाशयन्, पापं—किल्विषम्, अपहन्तु—नाशयतु ।

( १६० )

अहं ब्रह्माभिगुप्तः—ब्रह्मणा वेदेन अभितः गुप्तः सन् सुरक्षितः— निष्प्रत्यूहः स्यां—भवेयम्।

३- विश्वेदेवास्त्रयोदश आदित्या द्वादश, वसवः अष्टौ, रुद्रा— एकादश, मरुतः—एकोनपञ्चाशत् च नः—अस्माकं गोप्तारः— रक्षितारः, सन्तु—भवन्तु । परमेष्ठी—परमे स्थाने वर्त्तमानः प्रजापतिः मयि—यजमाने ऊर्जं—बलं, प्रजां—सन्ततिम्, अमृतम्—अमरणधर्मत्व- मानन्दं वा दीर्घमायुः—चिरजीवित्वं च दधातु—सुस्थितं करोतु ।

अष्टकायै स्वाहा । ७

अष्टकायै स्वाहा इति मन्त्रेण चतुर्थीमाहुतिं जुहुयादित्युक्तमेव । प्रथमाष्टकाया इन्द्रदेवताकत्वेन अपूपहविष्कत्वेन च उक्तत्वात् स्थालीपाकहोमानन्तरम् इन्द्राय स्वाहा इति अपूपेन एकामाहुतिं हुत्वा उभयोः स्विष्टकृद्धोमं कुर्यात् । इति प्रथमाष्टकानिरूपणम् ।

मध्यमा गवा । ८

प्रथमाष्टकायामष्टकासाधारणविधानमुक्त्वा सम्प्रति मध्याष्टकायां विशेषमाह । मध्यमा—मध्यमाष्टका पौषपूर्णिमाया ऊर्ध्वमागच्छन्ती कृष्णाष्टमी, सा गवा—गोपशुना कर्त्तव्येति शेषः । अत्र यद्यप्याचार्येण गोपशुरुक्तस्तथापि "अस्वर्ग्यं लोकविद्विष्टं धर्म्यमप्याचरेन्न तु" इति (१-१५६) याज्ञवल्क्यस्मरणात् । तथा च कलिवर्ज्ये—

देवरेण सुतोत्पत्तिर्वानप्रस्थाश्रमग्रहः । दत्ताक्षतायाः कन्यायाः पुनर्दानं परस्य च ॥ समुद्रयानस्वीकारः कमण्डलुविधारणम् । महाप्रस्थानगमनं गोपशुश्च सुराग्रहः ॥ अग्निहोत्रहवण्याश्च लेहो लीढ़ा परिग्रहः ॥ असवर्णासु कन्यासु विवाहश्च द्विजातिषु । वृत्तस्वाध्यायस्वापेक्षमघसंकोचनं तथा । अस्थिसञ्चयनादूर्ध्वमङ्गस्पर्शनमेव च ॥

( १६१ )

प्रायश्चित्ताभिधानञ्च विप्राणां मरणान्तिकम् ।
संसर्गदोषः पापेषु मधुपर्के पशोर्वधः ॥
दत्तौरसेतरेषां तु पुत्रत्वेन परिग्रहः ।
शामित्रं चैव विप्राणां सोमविक्रयणं तथा ॥
दीर्घकालं ब्रह्मचर्यं नरमेधाश्वमेधकौ ।
कलौ युगे त्विमान् धर्मान् वर्ज्यानाहुर्मनीषिणः ॥

इति गोपशोर्विशेषवर्जनीयत्वाच्च गवालम्भः न कर्त्तव्यः । किन्तु अनिषिद्ध पश्वन्तरेण अवश्यकर्त्तव्याष्टकादि कर्म विधेयम् इति हरिहरः । छागाभावे चरुरिति विश्वनाथः । मन्मते चरुरेव हविः छागस्यापि लोकविद्विष्टत्वात् अस्वर्ग्यत्वाच्च ।

तस्यै वपां जुहोति “वह वपां जातवेदः पितृभ्य इति । ६

तस्यै—तस्याः गोः, अत्र षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । वपां—नाभिस्थचर्म-विशेषं जुहोति “वह वपामित्यादिना मन्त्रेण । पुनरवदानहोमः विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेत्येकाहुतिकः वैश्वदेवीति कीर्त्तनात् । इति मध्यमाष्टका-निरूपणम् ।

( अथ अन्वष्टका )

श्वोऽन्वष्टकासु सर्वासां पार्श्वसक्थिसव्याभ्यां परिवृते पिण्डपितृयज्ञवत् । १०

सर्वासां—चतसृणामष्टकानां, श्वः—परेद्युः, अन्वष्टकासु—अष्टका-मनु—पश्चात् भवन्तीति अन्वष्टकाः तासु, परिवृते—सर्वत आच्छादिते, आवसथ्याग्निगृहे, पार्श्वसक्थिसव्याभ्यां—पार्श्वं च सक्थि च पार्श्वसक्थिनी ते च सव्ये च पार्श्वसक्थिसव्ये ताभ्यां पार्श्वसक्थिसव्याभ्यां पशोः सव्य पार्श्वसव्यसक्थिनो मांसेन इत्यर्थः । अत्र सामानाधिकरण्ये विशेषणीभूतस्य सव्यशब्दस्य उत्तरपदत्वं च्छान्दसम् । पिण्डपितृयज्ञवत्—पिण्डपितृयज्ञविधिना तेन अपराह्न—प्राचीनावीति—दक्षिणमुखत्वादीनां संग्रहः । कर्म भवतीति शेषः । अत्र सूत्रे "श्वोऽन्वष्टकासु" इति

( १६२ )

दर्शनात् अष्टकाश्राद्धपरदिने एव अन्वष्टकाश्राद्धमिति नियमः । नात्र नवमी श्राद्धकालव्याप्तिर्दृष्टव्येति ।

स्त्रीभ्यश्च । ११

पिण्डपितृयज्ञवत् इत्यनेन पितृपितामहप्रपितामहानामेव पिण्डदानं प्राप्तम् । स्त्रीभ्यश्चेति मात्रादित्रयाणामधिकमुक्तम् । अत्र सामान्योऽपि स्त्रीशब्दः पित्रादिसान्निध्यात् मात्रादिपर एव ।

उपसेचनञ्च कर्षूषु सुरया तर्पणेन

चाञ्जनानुलेपनं स्रजश्च । १२

अत्र अन्वष्टकाकर्मणि न केवलं स्त्रीभ्यः पिण्डदानं विहितं किन्तु कर्षूषु—स्त्रीपिण्डसमीपखातगर्भेषु सुरया—विहितमद्येन काण्डहरीतकी—गुडरसेन इति विश्वनाथः, तर्पणेन— तर्पणसाधनेन सक्तवादिना च उपसेचनं तथा प्रतिस्त्रीपिण्डम् अञ्जनं—सौवीराञ्जनं तदभावे लौकिकं कज्जलम्, अनुलेपनं—चन्दनादि, स्रजः—पुष्पमालाश्च दद्यात् इति शेषः । अत्र प्रथमचकारः स्त्रीणां पिण्डेन सह उपसेचनस्य समुच्चयार्थः । द्वितीयः सुरातर्पणयोः तृतीयश्च अञ्जनादिदानानां समुच्चयार्थः ।

इत्यन्वष्टकानिरूपणम् ।

आचार्य्यान्तेवासिभ्यश्चानपत्येभ्य इच्छन् । १३

नियतश्राद्धदेवता उक्त्वा सम्प्रति काम्यविधिमाह । इच्छन् यदि कामना भवति, तदा आचार्य्याय अनपत्येभ्यः अन्तेवासिभ्यः, चकारात् अनपत्येभ्यः भ्रातृपितृव्यादिभ्यश्च अनुकम्प्येभ्यः पिण्डं दद्यात् । अत्र अनपत्यशब्दः आचार्यादीनां विशेषणमिति हरिहरः । मन्मते आचार्यस्य अनपत्यत्वमविवक्षितं विभक्तिभेदात् ।

मध्यावर्षे च तुरीया शाकाष्टका । १४

हेमन्तशिशिरयोः त्रयाणामपरपक्षाणामष्टकात्रयं निरूप्य (३-३-२

( १६३ )

सूत्रो) पित्र्या इति उद्देशक्रमप्राप्तां चतुर्थीमष्टकामाह । मध्या—मध्ये वर्षे—वृष्टिकाले प्रौष्ठपद्या ऊर्ध्वमष्टमीत्यर्थः । सा तुरीया—चतुर्थी शाकाष्टका—शाकेन कालशाकाख्येन सम्पाद्या अष्टका भवतीति शेषः । चकारः समुच्चयार्थः ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां तृतीयकाण्डे तृतीया कण्डिका ॥

—४०४—

( शालाकर्म )

अथातः शालाकर्म । १

अथ— अष्टकाकर्मनिरूपणानन्तरं यतः आवसध्याधानादीनि शालाग्निसाध्यानि अनुविहितानि तदाधारभूतायाः शालायाः करणञ्च नोक्तम्, अतः—अस्मात् कारणात् क्रमप्राप्तं शालाकर्म— शालायाः गृहस्य कर्म—निर्माणादिक्रिया वक्ष्यते इति शेषः ।

पुण्याहे शालां कारयेत् । २

पुण्ये शुभे ज्योतिःशास्त्रादिनोक्तगृहारम्भोचिते सकलदोषवर्जिते अहनि—दिवसे न तु रात्रौ, शालां—गृहं, कारयेत्—निर्मापयेत् । अत्र पुनः पुण्याहग्रहणं त्उदगयनशुक्लपक्षयोरनियमार्थमिति हरिहरः । शालानिर्माणार्थं देशनिर्देशो यद्यपि पारस्कराचार्येण न कृतस्तथापि गोभिलगृह्यसूत्रादिभ्यो (४-७) ऽवगन्तव्यः—

"यदाम्नातं स्वशाखायां पारक्यमविरोधि यत् ।
विद्वद्भिस्तदनुष्ठेयमग्निहोत्रादि कर्मवत् ॥ इति वचनात् ।

तस्या अवटमभिजुहोत्यच्युताय भौमाय स्वाहेति । ३

तस्याः—शालायाः, अवटं —स्तम्भारोपणार्थं खातम् अभिजुहोति—अभिमुखेन जुहोति "अच्युताय भौमाय स्वाहा" इति मन्त्रेण । अत्र अवटमित्येकवचनम् आग्नेयादिकोणचतुष्टयकृतखातपरम् । अवटान्तराणां संस्कार्यत्वाविशेषात् ।

( १६४ )

मन्त्रार्थः ( प्रजापतिः अनुष्टुप् इन्द्रः अवटहोमे ) — अच्युताय— अप्रच्युतस्वभावाय भौमाय भूनागाय, स्वाहा—सुहुतमस्तु ।

स्तम्भमुच्छ्रयति—

१- इमामुच्छ्रयामि भुवनस्य नाभिं वसोर्धारां प्रतरणीं वसूनाम् । इहैव ध्रुवान्निमिनोमि शालां क्षेमे तिष्ठतु घृतमुक्षमाणा ॥ २- अश्वावती गोमती सूनृतावत्युच्छ्रयस्व महते सौभगाय । आ त्वा शिशुराक्रन्दत्वा गावो धेनवो वाश्यमानाः ॥ ३- आ त्वा कुमारस्तरुण आ वत्सो जगदैः सह । आ त्वा परिस्रुतः कुम्भ आदध्नः कलशैरुप ॥ ४- क्षेमस्य पत्नी बृहती सुवासा रयिं नो धेहि सुभगे सुवीर्य्यम्, अश्वावद् गोमदूर्जस्वत् पर्णं वनस्पतेरिव । अभि नः पूर्यताँ रयिरिदमन्तेशेपो वसानः ॥ ५- इति चतुरः ॥ ४

स्तम्भं — गृहनिर्माणार्थं स्तम्भम् अवटे उच्छ्रयति — उत्थापयति, "इमामुच्छ्रयामी"त्यादिभिः चतुर्भिः मन्त्रैः । स्तम्भशालासु आग्नेयादिषु चतुर्षु कोणेषु एभिर्मन्त्रैः चतुरः स्तम्भान् उच्छ्रयेत । पाषाणगृहेषु कोण-खातेषु एभिर्मन्त्रैः शिलान्यास कुर्य्यात् । तत्र पाषाणस्य स्तम्भ-स्थानीयत्वात् ।

मन्त्रार्थः— १- ( विश्वामित्रः, त्रिष्टुप् पड्क्तिजगत्यनुष्टुपः, स्तम्भोच्छ्रयणे ) या स्थूणा—भुवनस्य—भूलोकस्य, भुवनैकदेशरूपगृहस्य वा नाभिमाधारं, वसोर्धारां—वसोः—धनस्य धारयित्रीं वसूनां गोमहिष-सुवर्णादिधनानां, प्रतरणीं—प्रसारिणीम् इमां पुरतो वर्त्तमानां गृहाधार-रूपां स्थूणाम्, उच्छ्रयामि—उत्थापयामि । इह—स्थूणायाम्, एव—निश्चयार्थे, ध्रुवां—स्थिरां, शालां—गृहं, निमिनोमि—स्थापयामि, इयञ्च शाला क्षेमे—निरुपद्रवप्रदेशे, घृतं—सुखम्, उक्षमाणा—सिञ्चन्ती, तिष्ठतु—स्थिता भवतु ।

( १६५ )

२- हे शाले, त्वम् अश्वावती—अश्वयुक्ता, गोमती—गोयुक्ता, सूनृतावतो—प्रियसत्यवाक्यवती, महते सौभाग्याय—अत्यर्थं भाग्योदयाय, उच्छ्रयश्व—उत्थिता भव, त्वा—शालामाश्रित्य शिशुः—वालकः आक्रन्दतु क्रीडार्थं परस्परम् आह्वानं करोतु, शिशुरित्यत्र जातावेकवचनम् । धेनवः—प्रसूताः गावः, गावः—अप्रसूताश्च, वाश्यमानाः—परस्परं कामयमानाः आक्रन्दन्तु । अस्यां शालायां शिशवः क्रीडन्तु गावश्च वर्धन्तामिति भावः ।

३- त्वा—त्वां शालाम्, आ—आश्रित्य, तरुणः—समर्थः कुमारः—वटुः आक्रन्दतु—वेदघोषं करोतु । वत्सः—गोशिशुः, च—समुच्चये, जगदैः—रक्षकैः सह आक्रन्दतु—स्तन्यपानार्थं मातरमाह्वयतु । तथा परिस्रुतः—उत्सिञ्चन्, दध्नः कुम्भः—दधिकलशः अन्यैः ऋद्ध्यादि कलशैः सह उप—मम समीपे, आक्रन्दतु—शब्दं करोतु इति भावः ।

४- हे शाले ! त्वं क्षेमस्य—कुशलस्य सौभाग्यस्य पत्नी—स्वामिनी, बृहती—स्वगुणैः महती, सुवासाः—शोभनवस्त्रयुक्ता, हे सुभगे—सुशोभने अथवा सुसमृद्धे शाले ! त्वं नः—अस्मभ्यं रयिं—धनं धेहि—धारय । कीदृशं तत् धनम् ? सुवीर्य्यं—दानादिसुशक्ति-युक्तम्, अश्वावत्—अश्वयुक्तं, गोमत्—गोयुक्तम्, ऊर्जस्वत्—रसयुक्तं, वनस्पतेः—वृक्षस्य, पर्णमिव—पत्रवत्, यथा वसन्तादौ वनस्पतेः पत्राणि पूर्यन्ते तथा शाला धनेन अभिपूर्थताम् । नः—अस्माकं, रयिः—धनमपि पूर्यताम् । इदम्—एतच्छालारूपं स्थानम्, अनु—अनुदिनं, वसानः—अधिवसन् अह ं श्रेयः—कल्याणं लभेयमिति शेषः ।

प्रपद्यते । ५

ततः शालायां निर्मितायां प्रपद्यते—शालां प्रविशति ।

अभ्यन्तरतोऽग्निमुपसमाधाय दक्षिणतो ब्रह्माणमुपवेश्योत्तरत उदपात्रं प्रतिष्ठाप्य स्थालीपाकञ्छ्रपयित्वा निष्क्रम्य द्वार-समीपे स्थित्वा ब्रह्माणमामन्त्रयते ब्रह्मन् प्रविशामीति । ६

( १६६ )

अभ्यन्तरतः—निर्मितायाः शालायाः मध्ये, अग्निम्—आवसथ्याग्निम्, उपसमाधाय— पञ्चभूसंस्कारपूर्वकं स्थापयित्वा, दक्षिणतः—अग्नेः दक्षिणदेशे, ब्रह्माणं—पूर्वोक्तलक्षणं ब्राह्मणं ब्रह्मत्वेन उपवेश्य— यथोक्तविधिना उपविष्टं कारयित्वा, उत्तरतः—अग्नेरुत्तरप्रदेशे, उदपात्रं— जलपूर्णताम्रादिभाजनं, प्रणीतापात्राद्भिन्नमन्यत्, प्रतिष्ठाप्य — स्थापयित्वा, स्थालीपाकं— चरुं श्रपयित्वा— यथाविधि पक्त्वा, निष्क्रम्य—शालामध्यात् बहिरागत्य, द्वारसमीपे—शालायाः मुख्यद्वारस्य समीपे स्थित्वा— दण्डायमानो भूत्वा ब्रह्माणं— पूर्वप्रतिष्ठापितम् ऋत्विजम्, आमन्त्रयते— सम्बोधयति, हे ब्रह्मन् प्रविशामि— अहं यजमानः शालाभ्यन्तरं प्रविशामि इति—समाप्तौ । ब्रह्मोपवेशने क्रमाङ्गत्वेन उक्तेऽपि पुनरत्र ब्रह्माणमुपवेशयेतिवचनम्, उदपात्र- स्थापनावसरज्ञापनार्थम् ।

ब्रह्मानुज्ञातः प्रविशत्यृतं प्रपद्ये शिवं प्रपद्य इति । ७

ब्रह्मणा—ऋत्विजा, अनुज्ञातः— प्रसूतः, लब्धानुमतिरिति यावत् प्रविशति—शालाभ्यन्तरं प्रपद्यते "ऋतं प्रपद्ये" इत्यादि मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः (परमेष्ठी, यजुः, शाला, शालाप्रवेशे) “ऋतं —सत्यभूतं, त्वां प्रपद्ये—प्रविशामि, शिवं—कल्याणरूपं त्वां प्रपद्ये—प्रविशामि”।

आज्यठ्ं सठ्ंस्कृत्येहरतिरित्याज्याहुती हुत्वाऽपरा जुहोति—

१- वास्तोष्पते प्रतिजानीह्यस्मान्त्स्वावेशो अनमीवो भवा नः । यत्त्वेमहे प्रति तन्नो जुषस्व शन्नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे स्वाहा ॥

२- वास्तोष्पते प्रतरणो न एधि गयस्फानो गोभिरश्वेभिरिन्दो । अजरा सस्ते सख्ये स्याम पितेव पुत्रान् प्रति नो जुषस्व स्वाहा ।

३- वास्तोष्पते शग्मया सठ्ंसदा ते सक्षीमहि रण्वया गातुमत्या । पाहि क्षेम उत योगे वरन्नो यूयम्पात स्वस्तिभिः सदा नः स्वाहा ॥

( १६७ )

४- अमीवहा वास्तोष्पते विश्वारूपाण्याविशन् । सखा सुशेव एधि नः स्वाहेति । ८

आज्यं—होमार्थमुपकल्पितं गव्यं घृतं संस्कृत्य—पूर्वोक्तविधिना संस्कृतं कृत्वा पर्युक्षणान्ते आधारहोमात् प्राक् "इहरति" इत्यादिना "उपसृजन्नि" त्यादिना च मन्त्रद्वयेन आज्याहुती—आज्येन आहुतिद्वयं हुत्वा, अपराः—इतो भिन्नाः, वास्तोष्पत इत्यादिभिः चतसृभिः ऋग्भिः प्रत्यृचं चतस्रः आहुतीर्जुहोति । ततः आधाराज्यभागौ । इहरतिरित्यादि-मन्त्रयोः सम्पूर्णपाठो यथा—(देवाः, यजुः, पशुः, होमे) ।

(१) इहरतिरिह रमध्वमिह धृतिरिह स्वधृतिः स्वाहा । (शु.य. ८-५१) (२) उपसृजन् धरुणं मात्रे धरुणो मातरं धयन् । रायस्पोषमस्मासु दीधरत् स्वाहा । (शु.यं. ८-५१)

वास्तोष्पत इत्यादीनामर्थः—(चतुर्णां वसिष्ठः, त्रिष्टुप्, इन्द्रः, आज्यहोमे) ।

१- हे वास्तोष्पते—वास्तुनः गृहस्य पते स्वामिन् इन्द्र ! अस्मान् रक्षितुं प्रतिजानीहि—प्रतिज्ञां कुरु । पुनश्च नः—अस्माकं, स्वावेशः—सुखप्रवेशः तथा अनमीवः—अमीवं पापं रोगो वा तद्विरोधी भव । एतद्गृहनिवासः अस्माकं सुखकरः स्वास्थ्यकरश्चास्तु इति भावः । पुनश्च यत्-यत् किञ्चित् वस्तु त्वा—त्वां प्रति, ईमहे—वयं गृहवासिनो जनाः प्रार्थयामहे—तत्—प्रार्थितं वस्तु प्रदाय नः—अस्मान्, जुषस्व—प्रीणयस्व अथवा स्वयं प्रीतो भव । नः—अस्माकं, द्विपदे—मनुष्यवर्गाय, शं भव—मङ्गलदायकः भव तथा चतुष्पदे—गवादिपशुवर्गाय शंकरः भव । स्वाहा—तुभ्यं सुहुतमस्तु ।

२- हे इन्दो ! आह्लाददायक ! वास्तोष्पते—इन्द्र ! गोभिः तथा अश्वेभिः—अश्वैः सह वर्त्तमानानां नः—अस्माकं, प्रतरणः—आपन्निस्तारकः तथा गयस्फानः—प्राणवर्द्धकश्च, एधि—भव । "प्राणा वै गया इति श्रुतिः" ते—तव इन्द्रस्य सख्ये—मित्रतायां वर्त्तमाना वयम्

( १६८ )

अजारसः—नित्ययौवनाः अक्षीणसम्पदो वा स्याम—भूयास्म पुत्रान्— तनयान् प्रति पिता—जनक इव, त्वं नः—अस्मान्, जुषस्व—अस्मासु प्रीतो भव। कृतापराधेष्वपि अस्मासु सुप्रीतो भव इति भावः।

३- हे वास्तोष्पते—इन्द्र ! ते—तव, शग्मया—सुखरूपया "शिवं शग्ममिति सुखनामनी ! तथा रण्वया शास्त्रीयं रणनं उपन्यासं कुर्वाणया, गातुमत्या—यज्ञवत्या त्रयीप्रधानया वा संसदा—सभया, सक्षीमहि—समवेताः भवामः, त्वं च क्षेमे—अलब्धलाभे उत—पुनश्च, योगे—लब्धपरिपालने, नः—अस्मान्, वरं—यथार्थं, पाहि—रक्ष। हे इन्द्रानुचराः ! यूयं सदा—सर्वदा, स्वस्तिभिः— अभीष्टफलदानैः, पात—रक्षत।

४- हे वास्तोष्पते इन्द्र ! अमीवहा—पापरोगपीडादिनाशकः, सुशेवः—शोभनसुखहेतुः, त्वम्—इन्द्रः, विश्वा—विश्वानि सर्वाणीत्यर्थः, रूपाणि—ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानि, आविशन्— प्रविशन् सन् नः— अस्माकं, सखा—इहामुत्र बन्धुः, एधि—भव, सर्वशरीरिरूपेणास्माक- मनुकूलो भव। सर्वे प्राणिनः अस्माकं मित्राणि भवन्तु इति भावः। स्वाहा—सुहुतमस्तु।

स्थालीपाकस्य जुहोति—

१- अग्निमिन्द्रं बृहस्पतिं विश्वान् देवानुपह्वये।
सरस्वतीं च वाजीं च वास्तु मे दत्त वाजिनः स्वाहा ॥

२- सर्पदेवजनान्सर्वान् हिमवन्तं सुदर्शनम्।
वसू ंश्र्च रुद्रानादित्यानीशानं जगदैः सह ॥
एतान् सर्वान् प्रपद्येऽहं वास्तु मे दत्त वाजिनः स्वाहा ॥

३- पूर्वाह्नमपराह्नं चोभे मध्यन्दिना सह।
प्रदोषमर्धरात्रञ्च व्युष्टां देवीं महापथाम्।
एतान् सर्वान् प्रपद्येऽहं वास्तु मे दत्त वाजिनः स्वाहा ॥

(१४)

४- कर्त्तारञ्च विकर्त्तारं विश्वकर्माणमोषधींश्च वनस्पतीन् ।
एतान्सर्वान्प्रपद्येऽहं वास्तु मे दत्त वाजिनः स्वाहा ॥
५- धातारञ्च विधातारं निधीनां च पतिं सह ।
एतान्सर्वान्प्रपद्येऽहं वास्तु मे दत्त वाजिनः स्वाहा ॥
६- स्योनं शिवमिदं वास्तु दत्तं ब्रह्मप्रजापती ।
सर्वाश्च देवताः स्वाहा ॥ इति ॥ ६

आज्यभागहोमानन्तरं स्थालीपाकस्य—चरोः “अग्निमिन्द्र” इत्यादिभिः षड्भिः मन्त्रैः प्रतिमन्त्रं षडाहुतीर्जुहोति ।
मन्त्रार्थः (अग्निमिन्द्रमित्यादिषड् मन्त्राणां विश्वामित्रः, अनुष्टुप्, लिङ्गोक्ता देवता)

१- अहमग्न्यादीन् देवान् हविर्ग्रहणाय उपह्वये—मत्समीपमाह्वयामि । वाजी—अन्नमयी सीता लाङ्गलपद्धतिरित्यर्थः । हे वाजिनः—अन्नवन्तः, देवाः, अग्रेण यूयं मे—मह्यं, वास्तु—गृहं, दत्त—प्रयच्छत मदायत्तं कुरुत इत्यर्थः ।

२- सर्पान् सर्वान् देवजनान् सुदर्शनं—शोभनदर्शनं, हिमवन्तं—पर्वतराजं, जगदैः—अनुचरैः सह वर्त्तमानान् वस्वादींश्च, एतान् सर्वान् अहं प्रपद्ये—शरणं व्रजामि । हे वाजिनः—अन्नवन्तः देवा मे वास्तु दत्त इति पूर्ववत् ।

३- मध्यन्दिना—मध्याह्नेन सह पूर्वाह्णम् अपराह्णं च उभे तथा प्रदोषं—सूर्यास्तमनप्रभृतिमुहूर्त्तत्रयरूपम्, अर्धरात्रं—निशीथं, तथा महापथां—बहुमुखीं, देवीं—द्योतनात्मिकां, व्युष्टाम्—उषसञ्च सर्वान् अहं प्रपद्ये । चतुर्थपञ्चममन्त्रौ स्फुटार्थौ ।

६- हे ब्रह्मप्रजापती—ब्रह्मा च प्रजापतिश्च, वेदप्रजापती वा युवां, स्योनं—सुखकरं, शिवं—कल्याणकरम्, इदम्—अनुभूयमानं वास्तु—गृहं, मह्यं दत्तं—प्रयच्छतम् । हे सर्वाः देवताः भवत्य इदं वास्तु मह्यं

( १७० )

प्रयच्छन्तु । स्वाहा—सुहुतमस्तु । प्राशनान्ते काꣳ स्ये सम्भारानोप्यौदुम्बर- पलाशानि ससुराणि शाड्वलं गोमयं दधि मधु घृतं कुशान् यवाꣳ श्चासनोपस्थानेषु प्रोक्षेत् । १०

ततः प्राशनान्ते—स्विष्टकृदादिसंस्रवप्राशनान्ते कर्मणि समाप्ते, कांस्ये— कांस्यपात्रे, ससुराणि—सक्षीराणि औदुम्बरपलाशानि—उदुम्बरवृक्ष- पत्राणि, शाड्वलं—दूर्वां, गोमयम्—अरोगिण्याः गोः पुरीषं, दधि— गव्यं दधि, मधु—क्षौद्रं, घृतं—गव्यं घृतं, कुशान्, यवान् च सम्भारान्— द्रव्याणि, ओप्य—स्थापयित्वा प्रोक्षेत्—सिञ्चेत् । तथा आसनानि— गजदन्तादिनिर्मितानि, उपस्थानानि—देवतायतनादीनि, नागदन्तादीनि च तेषु प्रोक्षेत् । आसनान्युपस्थानानि च वास्तुशास्त्रप्रसिद्धानि गृहभवान्येव ।

पूर्वे सन्धावभिमृशति— श्रीश्च त्वा यशश्च पूर्वे सन्धौ गोपायेतामिति । ११

प्रोक्षणानन्तरं शालायाः पूर्वसन्धौ अभिमृशति—पूर्वसन्धिप्रदेशमा- लभते "श्रीश्च त्वेति" मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः (चतुर्णां प्रजापतिः यजुः लिङ्गोक्ता देवता स्पर्शने) हे शाले ! त्वा—त्वां, श्रीः—लक्ष्मीः, यशः—कीर्त्तिः पूर्वे सन्धौ—पूर्वसन्धिप्रदेशे कुड्यादौ गोपायेताम्—रक्षेताम् ।

दक्षिणे सन्धावभिमृशति— यज्ञश्च त्वा दक्षिणा च दक्षिणे सन्धौ गोपायेतामिति ।। १२ 'यज्ञश्चत्वे'ति मन्त्रेण शालाया दक्षिणसन्धिप्रदेशं स्पृशेत् । मन्त्रार्थः स्पष्टः ।

पश्चिमे सन्धावभिमृशति— अन्नञ्च त्वा ब्राह्मणश्च पश्चिमे सन्धौ गोपायेतामिति । १३ 'अन्नञ्च त्वे'ति शालाया पश्चिमसन्धि स्पृशति । मन्त्रार्थः स्पष्टः ।

( १७१ )

उत्तरे सन्धावभिमृशति—

ऊर्क॒ च त्वा सूनृता चोत्तरे सन्धौ गोपायेतामिति । १४

"ऊर्क॒ च त्वे"ति उत्तरसन्धिमालभते । ऊर्क॒—तेजः, सूनृता—प्रियहितवाक्, अन्यत् स्पष्टम् ।

निष्क्रम्य दिश उपतिष्ठते—

केता च मा सुकेता च पुरस्ताद् गोपायेतामित्यग्निर्वै केताऽऽदित्यः सुकेता तौ प्रपद्ये ताभ्यां नमोऽस्तु तौ मा पुरस्ताद्गोपायेतामिति । १५

सन्धीनामभिमर्शनानन्तरं गृहाद् बहिः निष्क्रम्य—निर्गत्य दिशः—पूर्वादीः चतस्रो दिशः प्रदक्षिणक्रमेण "केता च मे"त्यादिभिश्चतुर्भिर्मन्त्रैः प्रतिमन्त्रमुपतिष्ठते । तत्रादौ "केता चे"ति मन्त्रेण पूर्वदिगुपस्थानम् । मन्त्रार्थः स्पष्टः ।

अथ दक्षिणतो— गोपायमानं च मा रक्षमाणा च दक्षिणतो गोपायेतामित्यहर्वै गोपायमानठूं रात्री रक्षमाणा ते प्रपद्ये ताभ्यां नमोऽस्तु ते मा दक्षिणतो गोपायेतामिति । १६

अथ—पूर्वदिगुपस्थानानन्तरं, दक्षिणतः—दक्षिणां दिशं गत्वा तामुपतिष्ठते 'गोपायमानं चे'त्यादिना । मन्त्रार्थः स्पष्टः ।

अथ पश्चात्— दीदिविश्च मा जागृविश्च पश्चाद् गोपायेतामित्यन्नं वै दीदिविः प्राणो जागृविरतौ प्रपद्ये ताभ्यां नमोऽस्तु तौ मा पश्चाद् गोपायेतामिति । १७

अथ—दक्षिणदिगुपस्थानानन्तरं, पश्चात्—गृहस्य पश्चिमां दिशं गत्वा तत्र पश्चिमां दिशमुपतिष्ठते "दीदिविश्चे"त्यादिना ।

अथोत्तरतः—

अस्वप्नश्च मानवद्राणश्चोत्तरतो गोपायेतामिति

( १७२ )

चन्द्रमा वा अस्वप्नो वायुरनवद्राणस्तौ प्रपद्ये ताभ्यां नमोऽस्तु तौ मोत्तरतो गोपायेतामिति । १८

अथ-पश्चिमदिगुपस्थानानन्तरमुत्तरां दिशं गत्वा तामुपतिष्ठते "अस्वप्नश्चे"त्यादिना ।

निष्ठितां प्रपद्यते-

धर्मस्थूणाराजं श्रीस्तूपमहोरात्रे द्वारफलके इन्द्रस्य गृहा वसुमन्तो वरूथिनस्तानहं प्रपद्ये सह प्रजया पशुभिः सह । यन्मे किञ्चिदस्त्युपहूतः सर्वगणसखायसाधुसंवृतः । तां त्वा शालेऽरिष्टवीरा गृहान्नः सन्तु सर्वत इति ॥ १९

निष्ठितां—सूत्रोक्तविधिना प्रतिष्ठितां सर्वदेवैः कृतरक्षां शालां । प्रपद्यते—निवासार्थं प्रविशति, "धर्मस्थूणा" इत्यादिमन्त्रेण । निष्ठितां सम्पूर्णनिर्मितामिति कर्कहरिहरौ ।

मन्त्रार्थः— (धर्मस्थूणेतिमन्त्रयोः ब्रह्मा, क्रमेणजगतोबृहत्यौ, लिङ्गोक्ता देवता प्रवेशने)

१- धर्मस्थूणाराजं —धर्मरूपं स्थूणाराजं महतीं स्थूणां, श्रीस्तूपं—लक्ष्मीस्वरूपं स्तूपयुक्तम् । अगारे हि स्तूपो वध्यते । तं प्रपद्ये । तथा अहोरात्ररूपे द्वारफलके—कपाटभागद्वयरूपे प्रपद्ये । तथा वसुमन्तः—धनयुक्ताः, वरूथिनः—रक्षपुरुषयुक्ताः । इन्द्रस्य गृहाः—इन्द्रदेवताकाः इमे गृहाः भवन्ति । तान् गृहान् अहं प्रजया—पुत्रकन्याभिः सह पशुभिः—गवादिभिश्च सह प्रपद्ये—प्रविशामि ।

२- हे शाले—हे गृह ! मे—मम यत्किञ्चित् वस्तु अस्ति तेन उपहूतः—आहूतः तत्सहित इत्यर्थः । अहं सर्वगणसखा—सर्वगणानां सर्वजनानां सखा—बन्धुः सन् तथा अयसाधुसंवृतः—सुसाधुजनसमेतः सन्, तां—प्रसिद्धां, त्वा—त्वां, प्रार्थये, गृहान् युष्मान् प्राप्य सर्वतः—सर्वप्रकारेण, नः—अस्माकम्, अरिष्टवीराः— अरिष्टाः इमे वीराः

( १७३ )

अरिष्टवीराः—वीराः पुत्रादयः, अरिष्टाः निराधिव्याधयः, सन्तु—भवन्तु इति।

ततो ब्राह्मणभोजनम् । २०

ततः— समाप्ते कर्मणि यथाशक्ति ब्राह्मणभोजनम् ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां तृतीयकाण्डे चतुर्थी कण्डिका ॥ — ४०४ —

( मणिकावधानम् )

अथातो मणिकावधानम् । १

अथ— शालाकम्मानन्तरम्, अतः— यतः शालायां मणिकस्य आवश्यकतास्ति ततः, मणिकावधानम्— मणिकस्य अलिञ्जरस्य जल- भाण्डस्य, अवधानं— स्थापनं वक्ष्यते इति शेषः ।

उत्तरपूर्वस्यां दिशि यूपवदवटं खात्वा कुशानास्तीर्याक्षता-

नरिष्टकार्थांश्चान्यानि चाभिमङ्गलानि च तस्मिन्

मिनोति मणिकं समुद्रोऽसी'ति ॥ २

तत्र शालायाम् उत्तरपूर्वस्यां— ऐशान्यां दिशि, यूपवत् इति “देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामाददे नार्यसि” इति अभ्रिमादाय “इदमहमूं रक्षसां ग्रीवा अपि कृन्तामि” इति अवटं— गर्तं खात्वा— पांशूनपसार्य तत्र गर्ते कुशान् प्रागग्रान् दीर्घान् अभि आस्तीर्य— परितः स्तृत्वा, अक्षतान्— यवान्, अरिष्टकान्— अरिष्टफलानि अन्यानि मङ्गलानि, ऋद्धिवृद्धिदूर्वासिद्धार्थकादीनि च ओप्य तस्मिन्— गर्ते, मणिकम्— उदकधानीं मिनोति— स्थापयति "समुद्रोऽसी"ति मन्त्रेण ।

सम्पूर्णो मन्त्रो यथा— समुद्रोऽसि नभस्वानाद्र्ददानुः शम्भुर्मयोभूरभि मा र्वाहि स्वाहा (शु य. १८-४५)।

अप आसिञ्चति— आपो रेवतीः क्षयथा हि वस्वः

( १७४ )

क्रतुं च भद्रं बिभृथामृतं च । रायश्च स्थ स्वपत्यस्य पत्नीः सरस्वती तद् गृणते वयोधादिति । ३ तस्मिन्—मणिके, अपः—उदकं नद्यादेः आनीतं, निषिञ्चति—प्रक्षिपति, "आपो रेवतीः" इति मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः—(परमेष्ठी, त्रिष्टुप्, आपः, आसेचने) हे आपः, हि—यस्मात्, यूयं रेवतीः—धनवत्यः, अत्र द्वितीया प्रथमार्थे, तथा रायः—धनस्य, स्वपत्यस्य—शोभनापत्यस्य, पत्नीः—स्वामिन्यः, तथा वस्वः—वसुनः धनस्य, क्षयथा—निवासभूताः भवथ, तस्मात् भद्रं—श्रेष्ठं, क्रतुं—यज्ञम्, अमृतं—मोक्षलक्षणं हविर्भागलक्षणं वा "यज्ञशेषं तथाऽमृतम् इत्यादिना सिद्धं, बिभृथ—धारयथ, तत्—युष्मत्स्वरूपं, गृणते—स्तुवते यजमानाय, सरस्वती—वाग्देवी, वयः-आयुः, अधात्—दधातु, ददातु इत्यर्थः ।

आपोहिष्ठेति च तिसृभिः । ४ "आपोहिष्ठा मयोभुव" इत्यादिभिः ऋग्भिश्च अप आसिञ्चति ।

ततो ब्राह्मणभोजनम् । ५ एकस्य ब्राह्मणस्यापि भोजनेन कर्मसाफल्यं भवतीति भावः ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां तृतीयकाण्डे पञ्चमी कण्डिका ॥

—🔘—

( शिरोरोगप्रतिकारः ) अथातः शीर्षरोगभेषजम् । १ अथ—मणिकावधानान्तरं यतः शिरोरोगवान् किञ्चित् कर्म कर्त्तुं न शक्नोति, अतः—अस्मात् कारणात्, शीर्षरोगभेषजं—शीर्षणि मूर्ध्नि यो रोगः—व्याधिः, तस्य भेषजं—चिकित्सा व्याख्यास्यते इति शेषः ।

पाणी प्रक्षाल्य भ्रुवौ विमार्ष्टि— य॑क्ष्मा॒ श्रोत्राभ्यां गोदानाच्छुबुकादधि । यक्ष्म॑ᳵ शीर्ष॒ण्य॑ᳵ र॒राटाद्विबृहामोममिति । २

( १७५ )

यदि स्वस्थ परस्य वा शिरसि पीडा जायते तत्र पाणी—स्वकीयहस्तौ प्रक्षाल्य—अद्भिरवनेज्य, भ्रुवौ—रोगिणः भ्रुवौ, विमार्ष्टि—प्रक्षालिताभ्याम् आत्मपाणिभ्यां युगपत् प्रोक्षति "चक्षुर्भ्यामिति मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः— (परमेष्ठी, अनुष्टुप्, वायुः, रोगापाकरणे) चक्षुर्भ्या—नेत्राभ्यां, श्रोत्राभ्यां— कर्णाभ्यां तथा गोदानात्— शिरसः दक्षिण-पश्चिमोत्तरभागरूपात्, चूडाकरणे (२-१-६) गोदानशब्दो व्याख्यातः । शुबुकात्—चिबुकात्, रराटात्—ललाटात् एतेभ्यः अङ्गेभ्यः, अधि—सकाशात्, शीर्षंण्यं—शीर्षणि शिरसि भवं, यक्ष्मं—रोगं, विवृहामि—अत्यन्तं निराकरोमि ।

अर्द्धँ चेदवभेदक विरूपाक्ष श्वेतपक्ष महायशः । अथो चित्रपक्ष शिरो मास्याभिताप्सीदिति ॥ ३

**चेद्—**यदि, **अर्द्धं—**शिरसः अर्द्धं व्यथते तदा पूर्ववत् पाणी प्रक्षाल्य यदि शिरसः दक्षिणभागे पीडा तदा दक्षिणेन पाणिना दक्षिणां भ्रुवं, यदि वामभागे पीडा तदा वामेन पाणिना वामां भ्रुवं विमार्ष्टि "अवभेदक" इत्यादिना मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः—( प्रजापतिः अनुष्टुप् विरूपाक्षः रोगापाकरणे) हे महायशः—प्रतापयुक्त, अवभेदक—अवाचीनानि अङ्गानि भेदयतीति अवभेदकः तत्सम्बुद्धौ, हे विरूपाक्ष—विरूपे विकृते अक्षिणी यस्मात् तत्सम्बुद्धौ, श्वेतपक्षचित्रपक्षौ अन्वर्थशब्दौ । एतादृश हे रोग, अस्य—अमुकस्य मम वा शिरः—शिरःप्रदेशं मा अभिताप्सीत्—न पीडयतु भवान् ।

क्षेम्यो ह्येव भवति । ४

**हि—**यस्मात् एव कृते **क्षेम्यः—**क्षेमार्हः शिरोरोगशून्यः भवति **एव—**निश्चयार्थे ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां तृतीयकाण्डे षष्ठी कण्डिका ॥

( १७६ )

( दासवशीकरणम् )
उतूलपरिमेहः ॥ १

सम्प्रति उतूलस्य—दुर्विनीतस्य दासस्य, परिमेहः—परि—समन्तात् मेहः सेचनम् अर्थात् वशीकरणं कर्म उच्यते ।

स्वपतो जीवविषाणे स्वमूत्रमासिच्यापसलवि त्रिः परिषिञ्चन् परीयात्—
परि त्वा गिरेरहं परि मातुः परि स्वसुः ।
परि पित्रोश्च भ्रात्रोश्च सखिभ्यो विसृजाम्यहम् ॥
उतूल परिमीढोऽसि परिमीढः क्व गमिष्यसीति ॥ २

स्वपतः—निद्रितस्य दासस्य, दासस्य शयनावस्थायामित्यर्थः । जीवविषाणे—जीवंतः गवादेः पशोः विषाणे—शृङ्गे, स्वमूत्रं—स्वस्य मूत्रम्, आसिच्य—सिक्त्वा, तेन शृङ्गस्थमूत्रेण तं दासम् अपसलवि—अप्रादक्षिण्येन, परिषिञ्चन्—परि—समन्तात्, सिञ्चन्—उक्षन्, त्रिः—त्रिवारं, परीयात्—परिभ्रमेत् "परित्वे"ति मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः—(प्रजापतिः, अनुष्टुप्, वायुः, सेचने) भो उतूल—दुर्विनीत, त्वा—त्वां दुर्विनीतं भृत्यम्, अहं गिरेः—पर्वतात् परि—पर्याकृष्य, मातुः—तव मातुः समीपात्, परि—आकृष्य, स्वसुः—तव भगिन्याः समीपात् परि—आकृष्य, तव पित्रोः तथा भ्रात्रोः—भगिनीभ्रात्रोश्च सकाशात् सखिभ्यः—बन्धुभ्यश्च सकाशात्, परि—पर्याकृष्य, विसृजामि—विशिष्टतया सृजामि, मयि अनुरक्तं करोमि इति भावः । हे उतूल—दुर्विनीत, त्वं परिमीढः—मूत्रेण सिक्तः, असि—भवसि, सिक्तः त्वं क्व गमिष्यसि ? मां परित्यज्य न क्वापि गन्तुमर्हसि इति भावः ।

स यदि अभ्याह्वाद्वाग्निमुपसमाधाय
घृताक्तानि कुशेण्ड्वानि जुहुयात्
परि त्वा ह्वलतो ह्वल निर्ऋतेन्द्रवीरुधः ।
इन्द्रपाशेन सित्त्वा मह्यं मुक्त्वाऽथान्यमानयेदिति । ३