पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( १६६ )

अभ्यन्तरतः—निर्मितायाः शालायाः मध्ये, अग्निम्—आवसथ्याग्निम्, उपसमाधाय— पञ्चभूसंस्कारपूर्वकं स्थापयित्वा, दक्षिणतः—अग्नेः दक्षिणदेशे, ब्रह्माणं—पूर्वोक्तलक्षणं ब्राह्मणं ब्रह्मत्वेन उपवेश्य— यथोक्तविधिना उपविष्टं कारयित्वा, उत्तरतः—अग्नेरुत्तरप्रदेशे, उदपात्रं— जलपूर्णताम्रादिभाजनं, प्रणीतापात्राद्भिन्नमन्यत्, प्रतिष्ठाप्य — स्थापयित्वा, स्थालीपाकं— चरुं श्रपयित्वा— यथाविधि पक्त्वा, निष्क्रम्य—शालामध्यात् बहिरागत्य, द्वारसमीपे—शालायाः मुख्यद्वारस्य समीपे स्थित्वा— दण्डायमानो भूत्वा ब्रह्माणं— पूर्वप्रतिष्ठापितम् ऋत्विजम्, आमन्त्रयते— सम्बोधयति, हे ब्रह्मन् प्रविशामि— अहं यजमानः शालाभ्यन्तरं प्रविशामि इति—समाप्तौ । ब्रह्मोपवेशने क्रमाङ्गत्वेन उक्तेऽपि पुनरत्र ब्रह्माणमुपवेशयेतिवचनम्, उदपात्र- स्थापनावसरज्ञापनार्थम् ।

ब्रह्मानुज्ञातः प्रविशत्यृतं प्रपद्ये शिवं प्रपद्य इति । ७

ब्रह्मणा—ऋत्विजा, अनुज्ञातः— प्रसूतः, लब्धानुमतिरिति यावत् प्रविशति—शालाभ्यन्तरं प्रपद्यते "ऋतं प्रपद्ये" इत्यादि मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः (परमेष्ठी, यजुः, शाला, शालाप्रवेशे) “ऋतं —सत्यभूतं, त्वां प्रपद्ये—प्रविशामि, शिवं—कल्याणरूपं त्वां प्रपद्ये—प्रविशामि”।

आज्यठ्ं सठ्ंस्कृत्येहरतिरित्याज्याहुती हुत्वाऽपरा जुहोति—

१- वास्तोष्पते प्रतिजानीह्यस्मान्त्स्वावेशो अनमीवो भवा नः । यत्त्वेमहे प्रति तन्नो जुषस्व शन्नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे स्वाहा ॥

२- वास्तोष्पते प्रतरणो न एधि गयस्फानो गोभिरश्वेभिरिन्दो । अजरा सस्ते सख्ये स्याम पितेव पुत्रान् प्रति नो जुषस्व स्वाहा ।

३- वास्तोष्पते शग्मया सठ्ंसदा ते सक्षीमहि रण्वया गातुमत्या । पाहि क्षेम उत योगे वरन्नो यूयम्पात स्वस्तिभिः सदा नः स्वाहा ॥