पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( १६७ )

४- अमीवहा वास्तोष्पते विश्वारूपाण्याविशन् । सखा सुशेव एधि नः स्वाहेति । ८

आज्यं—होमार्थमुपकल्पितं गव्यं घृतं संस्कृत्य—पूर्वोक्तविधिना संस्कृतं कृत्वा पर्युक्षणान्ते आधारहोमात् प्राक् "इहरति" इत्यादिना "उपसृजन्नि" त्यादिना च मन्त्रद्वयेन आज्याहुती—आज्येन आहुतिद्वयं हुत्वा, अपराः—इतो भिन्नाः, वास्तोष्पत इत्यादिभिः चतसृभिः ऋग्भिः प्रत्यृचं चतस्रः आहुतीर्जुहोति । ततः आधाराज्यभागौ । इहरतिरित्यादि-मन्त्रयोः सम्पूर्णपाठो यथा—(देवाः, यजुः, पशुः, होमे) ।

(१) इहरतिरिह रमध्वमिह धृतिरिह स्वधृतिः स्वाहा । (शु.य. ८-५१) (२) उपसृजन् धरुणं मात्रे धरुणो मातरं धयन् । रायस्पोषमस्मासु दीधरत् स्वाहा । (शु.यं. ८-५१)

वास्तोष्पत इत्यादीनामर्थः—(चतुर्णां वसिष्ठः, त्रिष्टुप्, इन्द्रः, आज्यहोमे) ।

१- हे वास्तोष्पते—वास्तुनः गृहस्य पते स्वामिन् इन्द्र ! अस्मान् रक्षितुं प्रतिजानीहि—प्रतिज्ञां कुरु । पुनश्च नः—अस्माकं, स्वावेशः—सुखप्रवेशः तथा अनमीवः—अमीवं पापं रोगो वा तद्विरोधी भव । एतद्गृहनिवासः अस्माकं सुखकरः स्वास्थ्यकरश्चास्तु इति भावः । पुनश्च यत्-यत् किञ्चित् वस्तु त्वा—त्वां प्रति, ईमहे—वयं गृहवासिनो जनाः प्रार्थयामहे—तत्—प्रार्थितं वस्तु प्रदाय नः—अस्मान्, जुषस्व—प्रीणयस्व अथवा स्वयं प्रीतो भव । नः—अस्माकं, द्विपदे—मनुष्यवर्गाय, शं भव—मङ्गलदायकः भव तथा चतुष्पदे—गवादिपशुवर्गाय शंकरः भव । स्वाहा—तुभ्यं सुहुतमस्तु ।

२- हे इन्दो ! आह्लाददायक ! वास्तोष्पते—इन्द्र ! गोभिः तथा अश्वेभिः—अश्वैः सह वर्त्तमानानां नः—अस्माकं, प्रतरणः—आपन्निस्तारकः तथा गयस्फानः—प्राणवर्द्धकश्च, एधि—भव । "प्राणा वै गया इति श्रुतिः" ते—तव इन्द्रस्य सख्ये—मित्रतायां वर्त्तमाना वयम्