पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( १६४ )

मन्त्रार्थः ( प्रजापतिः अनुष्टुप् इन्द्रः अवटहोमे ) — अच्युताय— अप्रच्युतस्वभावाय भौमाय भूनागाय, स्वाहा—सुहुतमस्तु ।

स्तम्भमुच्छ्रयति—

१- इमामुच्छ्रयामि भुवनस्य नाभिं वसोर्धारां प्रतरणीं वसूनाम् । इहैव ध्रुवान्निमिनोमि शालां क्षेमे तिष्ठतु घृतमुक्षमाणा ॥ २- अश्वावती गोमती सूनृतावत्युच्छ्रयस्व महते सौभगाय । आ त्वा शिशुराक्रन्दत्वा गावो धेनवो वाश्यमानाः ॥ ३- आ त्वा कुमारस्तरुण आ वत्सो जगदैः सह । आ त्वा परिस्रुतः कुम्भ आदध्नः कलशैरुप ॥ ४- क्षेमस्य पत्नी बृहती सुवासा रयिं नो धेहि सुभगे सुवीर्य्यम्, अश्वावद् गोमदूर्जस्वत् पर्णं वनस्पतेरिव । अभि नः पूर्यताँ रयिरिदमन्तेशेपो वसानः ॥ ५- इति चतुरः ॥ ४

स्तम्भं — गृहनिर्माणार्थं स्तम्भम् अवटे उच्छ्रयति — उत्थापयति, "इमामुच्छ्रयामी"त्यादिभिः चतुर्भिः मन्त्रैः । स्तम्भशालासु आग्नेयादिषु चतुर्षु कोणेषु एभिर्मन्त्रैः चतुरः स्तम्भान् उच्छ्रयेत । पाषाणगृहेषु कोण-खातेषु एभिर्मन्त्रैः शिलान्यास कुर्य्यात् । तत्र पाषाणस्य स्तम्भ-स्थानीयत्वात् ।

मन्त्रार्थः— १- ( विश्वामित्रः, त्रिष्टुप् पड्क्तिजगत्यनुष्टुपः, स्तम्भोच्छ्रयणे ) या स्थूणा—भुवनस्य—भूलोकस्य, भुवनैकदेशरूपगृहस्य वा नाभिमाधारं, वसोर्धारां—वसोः—धनस्य धारयित्रीं वसूनां गोमहिष-सुवर्णादिधनानां, प्रतरणीं—प्रसारिणीम् इमां पुरतो वर्त्तमानां गृहाधार-रूपां स्थूणाम्, उच्छ्रयामि—उत्थापयामि । इह—स्थूणायाम्, एव—निश्चयार्थे, ध्रुवां—स्थिरां, शालां—गृहं, निमिनोमि—स्थापयामि, इयञ्च शाला क्षेमे—निरुपद्रवप्रदेशे, घृतं—सुखम्, उक्षमाणा—सिञ्चन्ती, तिष्ठतु—स्थिता भवतु ।