पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

९३२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ] तत्राधिकारिणो मनुष्या ऋषयो देवा इत्युत्तरोत्तरम्' इति कौण्डिन्यश्रुतिः ॥ १३ ॥ ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) 'अथ मुनिर्मौनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मणः स ब्रा- ह्मणः केन स्याद्येन स्यात्तेनेदृश एवेति' (बृ. ५-५-१०) मोक्षसाधनत्वं, धर्मस्य ज्ञानद्वारा, ज्ञानस्य तु साक्षादिति विवेकः । एतेषु योऽधिकारिणः तेषां च तारतम्यमाह — तत्रेति । त्रिष्वित्यर्थः । इत्येते उत्तरोत्तरमतिशयिताः प्रत्येकं प्रत्येकमधिकारिण इत्यर्थः । तत्त्व- प्रदीपे तु—अर्थो धर्मो ज्ञानमित्युत्तरोत्तरतः पुमर्थानां कामस्वर्गापव- र्गाणां साधनानि साध्यं चोत्तरमधिकमित्यर्थः । तेषु त्रिष्वपि अधिका- रिणो मनुष्यपर्य्यादिदेवास्तु 'उत्तरोत्तरं' प्रत्येकं प्रत्येकं वेत्यर्थ इत्युक्त- म् । अस्य नेति पूर्ववाक्येनान्वयः ॥ ३ ॥ ॥ इति अविशेषाधिकरणम् ॥ ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे ज्ञानिनां सदसत्प्रवृत्त्योर्विशेषः साध्यते । पूर्व- पक्षं सूचयति—अथेति ॥ अथेत्यतः प्राक् ज्ञानिनः सदसत्प्रवृत्त्योर्विशे- षो नास्तीति साध्यमध्याहृत्य तत्र हेतुतया यतश्शब्दाध्याहारेणाथे- त्यादि विधीयत इत्यन्तं वाक्यं योजनीयम् । ईदृश एवेति । इति श्रुता- विति शेषः । 'तस्माद्ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासे- त् बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिर्मौनं च मौनं च नि- र्विद्याथ ब्राह्मणः स ब्राह्मणः केन स्याद्येन स्यात्तेनेदृश एवेति' बृहदारण्यकवाक्यस्यायमर्थः—यस्मादपरोक्षज्ञानान्मोक्षः, तस्माद्यो 'ब्राह्मणो' ब्रह्म आणिंतुं प्राप्तुं योग्योऽसौ 'पाण्डित्यं' आगमजन्यं श्र- वणारूपज्ञानं सम्पादयेत् । पाण्डित्यं 'निर्विद्य' नितरां लब्ध्वा 'बा- ल्येन' युक्तिरूपबलसहितेन तज्जन्येन मननरूपज्ञानेन 'तिष्ठासेत्' स्थातुमिच्छेत बाल्यं सम्पादयेदिति यावत् । 'अथ' तदुभयलाभान- न्तरं 'मुनिः' ध्यानी भवति मौनममौनं च निर्विद्येत्यनुवादात् अथा मुनिरपरोक्षज्ञानी भवतीति लक्ष्यते । अत एव व्यासतीर्थीये 'अथ मु- निः' इत्यस्यानन्तरमध्याहृतस्यामुनिरित्यस्यार्थमाहेत्युक्तम् । तथा च