रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

एकोनविंशः सर्गः ६२५

उन्हें मना लेता था । पर जब रात को थकावट के कारण वह उनसे भरपूर प्रेम नहीं करता था तो वे फिर व्याकुल हो उठती थीं ॥ २१ ॥

स्वप्नकीर्तितविपक्षमङ्गनाः प्रत्यभैत्सुरवदन्त्य एव तम् ।
प्रच्छदान्तगलिताश्रुबिन्दुभिः क्रोधभिन्नवलयैर्विवर्तनैः ॥ २२ ॥

**अन्वयः—**स्वप्नकीर्तितविपक्षं तं अवदन्त्यः एव अङ्गनाः प्रच्छदान्तगलिताश्रुविन्दुभिः क्रोधभिन्नवलयैः विवर्तनैः प्रत्यभैत्सुः ।

स्वप्नेति । स्वप्ने कीर्तितो विपक्षः सपत्नजनो येन तमग्निवर्णम् अवदन्त्य एव त्वया गोत्रस्खलनं कृतमित्यनुपालम्भमाना एव अङ्गनाः स्त्रियः प्रच्छदस्यास्तरणपटस्यान्ते मध्ये गलिता अश्रुबिन्दवो येषु तैः, क्रोधेन भिन्नानि वलयानि येषु तैर्विवर्तनैः पराग्विलग्नैः प्रत्यभैत्सुः प्रतिचक्रुः । तिरश्चक्रुरित्यर्थः ।

**भाषार्थ—**जब स्त्रियां देखती थीं कि राजा अग्निवर्ण स्वप्न में बड़बड़ाते हुए दूसरी स्त्री की बड़ाई कर रहा है तब वे स्त्रियां बिना बोले ही विस्तर के कोने पर आंसू गिराती हुई क्रोध से कंगन तोड़ कर उनसे पीठ फेर कर सो जाती थीं, इस प्रकार उससे रूठ उनका तिरस्कार करती थीं ॥ २२ ॥

कॢप्तपुष्पशयनाल्लतागृहानेत्य दूतिकृतमार्गदर्शनः ।
अन्वभूत्परिजनाङ्गनारतं सोऽवरोधभयवेपथूत्तरम् ॥ २३ ॥

**अन्वयः—**सः दूतिकृतमार्गदर्शनः कॢप्तपुष्पशयनात् लतागृहान् एत्य अवरोधभयवेपथूत्तरम् परिजनाङ्गनारतं अन्वभूत् ।

कॢप्तेति । सोऽग्निवर्णो दूतिभिः कृतमार्गदर्शनः सन् कॢप्तपुष्पशयनाल्लतागृहानेत्यावरोधादन्तःपुरजनाद्भयेन यो वेपथुः कम्पस्तदुत्तरं तत्प्रधानं यथा तथा परिजनाङ्गनारतं दासीरतमन्वभूत् । परिजनश्चासावङ्गना चेति विग्रहः । अत्र ङीबन्तस्यापि दूतीशब्दस्य छन्दोभङ्गभयाद् ह्रस्वत्वं कृतम् । 'अपि माषं मषं कुर्याच्छन्दोभङ्गं त्यजेद् गिराम्' इत्युपदेशात् ।

**भाषार्थ—**कभी-कभी दासियां राजा को मार्ग दिखलाती हुई उस स्थान पर ले जाती थीं जहां लताओं के बीच में सम्भोग के लिए फूलों की सेज बिछी रहती थी । तब उसे यह डर होता था कि कहीं ये दासियां जाकर रानियों से न कह दें । अतः उन्हें फुसलाने के लिए वे उनसे सम्भोग करके प्रसन्न करते थे ॥ २३ ॥

नाम वल्लभजनस्य ते मया प्राप्य भाग्यमपि तस्य काङ्क्ष्यते ।
लोलुपं ननु मनो ममेति तं गोत्रविस्खलितमूचुरङ्गनाः ॥ २४ ॥

४० र० सम्पू०